Felsefe, kelime kökeni itibarıyla bilgelik sevgisi anlamına gelen, insanın kendini, evreni, bilgiyi, varlığı ve değerleri akıl yoluyla sorgulama çabasıdır. TYT Felsefe testinde her yıl düzenli olarak karşımıza çıkan Temel Kavramlar ve Akımlar konusu, felsefenin yapı taşlarını oluşturur. Bu üniteyi kavramadan, bilgi felsefesini, varlık felsefesini veya ahlak felsefesini tam anlamıyla kavramak mümkün değildir.
ÖSYM, bu ünitede doğrudan ezber bilgi sormaktan ziyade; kavramların metin içerisindeki anlamını çözebilme, bir filozofun veya akımın temel savını bir parselasyona uygulama ve çelişen görüşleri ayırt etme becerisini ölçer. Bu rehberde, TYT'de net getirecek tüm temel kavramları, ekolleri, soru kalıplarını ve sık yapılan hataları eksiksiz bir şekilde ele alacağız.
Temel Kavramlar
Felsefi düşüncenin sağlıklı ilerleyebilmesi için kullanılan terimlerin sınırlarının net çizilmesi gerekir. İşte TYT'de karşınıza çıkacak en kritik felsefi kavramlar ve açıklamaları:
Arkhe (İlk Neden / Ana Madde): Varlığın kendisinden türediği ilk töz veya köken maddedir. İlk çağ filozofları "Her şeyin kökeni nedir?" sorusuna yanıt ararken bu kavramı kullanmıştır. Örneğin Thales için arkhe su, Anaximenes için havadır.
Episteme (Bilgi): Gerekçelendirilmiş, doğru ve kesin olan bilgi türüdür. Günlük bilgiden farklı olarak eleştirel süzgeceden geçmiştir.
Doxa (Sanı / Görünüş): Kesin olmayan, duyulara dayanan, göreceli ve aldatıcı olabilen günlük bilgi veya inanç türüdür.
Ontoloji (Varlık Felsefesi): Varlığı var olması bakımından inceleyen felsefe dalıdır. Varlığın ne olduğunu, kökenini ve kategorilerini araştırır.
Epistemoloji (Bilgi Felsefesi): Bilginin kaynağını, sınırlarını, doğruluk ölçütlerini ve imkanını inceleyen daldır.
Aksiyoloji (Değerler Felsefesi): Ahlak ve estetik gibi değer yargılarını inceleyen felsefe alanıdır.
Etik (Ahlak Felsefesi): İnsanın eylemlerini, ahlaki değerleri, "iyi" ve "kötü" kavramlarını felsefi temelde sorgular.
Estetik (Sanat Felsefesi): Güzeli arayan, sanat eserinin doğasını ve sanatçının yaratma eylemini inceleyen daldır.
Determinizm: Evrende her olayın bir nedeni olduğu ve aynı koşullar altında aynı nedenlerin aynı sonuçları doğuracağı görüşüdür. Nedensellik ilkesidir.
İndeterminizm: İnsan iradesinin ve eylemlerinin önceden belirlenmediğini, iradenin tamamen özgür olduğunu savunan görüştür.
Teleoloji (Gümanizm / Amaçlılık): Evrende veya doğada tesadüfün olmadığını, her şeyin bir amaç doğrultusunda düzenlendiğini savunan yaklaşımdır.
Agnostisizm: Tanrı'nın varlığının ya da yokluğunun insan zihni tarafından bilinemeyeceğini savunan bilinmezcilik akımıdır.
Dogmatizm: Eleştiriye kapalı olan, verilmiş kabulleri veya dogmaları mutlak doğru olarak kabul eden anlayıştır. Felsefe dogmatizme karşı eleştirel bir duruştur.
Fenomen (Görüngü): İnsan bilincine yönelen, duyularla algılanabilen nesne veya olayların tamamıdır. Husserl felsefesinde özün bilgisine ulaşmak için fenomenlerin ardındaki kalıplar ayıklanır.
Metot (Yöntem): Bir amaca ulaşmak veya bir gerçeği ortaya çıkarmak için izlenen düzenli yoldur.
Felsefi Akımlar ve Sistemler
Felsefe tarihinde düşünürlerin ortak paydada buluştuğu ana akımlar, sorulara verdikleri yanıtlara göre şekillenmiştir. Bilgi, varlık ve ahlak ekseninde öne çıkan temel akımlar şunlardır:
Bilgi Felsefesi (Epistemoloji) Akımları
Rasyonalizm (Akcılık): Doğru bilginin kaynağını akıl olarak gören görüştür. Duyular aldatıcıdır; gerçeğe sadece akıl yoluyla ulaşılır. Temsilcileri: Sokrates, Platon, Descartes, Hegel.
Empirizm (Deneycilik): Zihnin başlangıçta boş bir levha (tabula rasa) olduğunu ve bilginin duyu deneyimiyle sonradan kazandığını savunan akımdır. Temsilcileri: John Locke, David Hume.
Kritisizm (Eleştiricilik): Rasyonalizm ve empirizmi sentezleyen akımdır. Bilginin deneyle başladığını ancak deneyle bitmediğini, ham verileri işleyen bir aklın olduğunu savunur. Temsilcisi: Immanuel Kant.
Entüisyonizm (Sezgicilik): Bilgiye ne akıl ne de deneyle, doğrudan sezgi yoluyla ulaşılabileceğini savunan görüştür. Temsilcileri: Gazali, Henri Bergson.
Pragmatizm (Faydacılık): Bir düşüncenin, bilginin veya eylemin doğruluk ölçütünün onun sağladığı fayda olduğunu savunan akımdır. Temsilcileri: William James, John Dewey.
Pozitivizm (Olguculuk): Metafizik yani denetlenemeyen soruları reddeden, sadece bilimsel yöntemle elde edilen olgusal bilginin geçerli olduğunu savunan görüştür. Temsilcisi: Auguste Comte.
Fenomenoloji (Öz Bilim): Fenomenlerin arkasındaki özü yakalamayı amaçlayan, paranteze alma (epoche) yöntemini kullanan akımdır. Temsilcisi: Edmund Husserl.
Skepsis (Şüphecilik): Bilginin imkansızlığını veya kesinliğe ulaşılamayacağını savunan görüştür.
Mutedil (Ilımlı) Şüphecilik: Şüpheyi bir araç olarak kullanır (Descartes).
Absolut (Radikal) Şüphecilik: Her şeyden şüphe eder, doğru bilginin varlığını tamamen reddeder (Pyrrhon, Sofistler).
Varlık Felsefesi (Ontoloji) Akımları
Realizm (Gerçekçilik): İnsan zihninden bağımsız dış dünyada gerçek bir varlığın olduğunu kabul eden görüştür.
İdealizm: Varlığın temelinde düşünce, ruh veya fikir olduğunu savunan görüştür. Temsilcileri: Platon, Hegel.
Materyalizm (Maddecilik): Varlığın temelinin madde olduğunu, maddeden başka hiçbir tözün bulunmadığını savunan görüştür. Temsilcileri: Demokritos, Karl Marx.
Düalizm (İkicilik): Varlığın temelinde birbirinden bağımsız iki tözün (madde ve ruh) bulunduğunu savunan görüştür. Temsilcisi: Descartes.
Monizm (Tekçilik): Varlığın tek bir tözden (ister madde ister ruh olsun) oluştuğunu savunan görüştür. Spinoza (Spinoza'ya göre töz Tanrı veya doğadır) buna örnektir.
Plüralizm (Çokçuluk): Varlığın birden fazla tözden oluştuğunu savunan görüştür. Temsilcisi: Empedokles