Fiiller (Anlam, Kip, Kişi, Yapı) Konu Anlatımı

Fiiller (Eylemler) ve Temel Özellikleri

Fiiller, iş, oluş veya hareket bildiren ve mekân/zaman ekseninde bir öznede gerçekleşen sözcüklerdir. Türkçede sözcüklerin fiil olabilmesinin en temel biçimsel ölçütü, mastar eki olan "-mek / -mak" ekini alabilmeleridir. Ad soyadlı sözcüklerden farklı olarak fiiller, olumsuzluk eki olan "-me / -ma" ekini doğrudan alabilir ve zaman ile kişi ekleriyle çekime girebilirler.

Fiillerde Anlam Özellikleri

Fiiller, bildirdikleri anlamın niteliğine ve öznenin bu süreçteki rolüne göre üç grupta incelenir:

• İş (Kılış) Fiilleri: Öznenin iradesiyle gerçekleşen ve nesneyi doğrudan etkileyen fiillerdir. Bu fiiller "neyi, kimi" sorularına yanıt veren nesne alabilirler. Örnek: okumak, yazmak, almak, kırmak.
• Durum Fiilleri: Öznenin iradesiyle gerçekleşen ancak nesne almayan, bir nesneyi etkilemeyen fiillerdir. Bu fiiller "neyi, kimi" sorularına yanıt vermez. Örnek: uyumak, gülmek, oturmak, durmak.
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen ve bir durumu başka bir duruma dönüştüren fiillerdir. Örnek: sararmak, paslanmak, büyümek, bayatlamak.

Fiillerde Kip ve Kişi Ekleri

Fiillerin bir yargı bildirebilmesi için kip ve kişi eklerini alması şarttır. Kip, fiilin zamanını veya tasarı durumunu gösterirken; kişi, eylemi gerçekleştiren öznedir.

Çekimli Fiil Yapısı

Fiil + Kip Eki + Kişi Eki

Haber (Bildirim) Kipleri

Zaman anlamı taşıyan ve bir eylemin ne zaman gerçekleştiğini ya da gerçekleşeceğini bildiren kiplerdir:

• Görülen (Belirli) Geçmiş Zaman (-di / -dı / -du / -dü): Eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın buna şahit olduğunu bildirir. Örnek: Geldi, gördük.
• Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zaman (-miş / -mış / -muş / -müş): Eylemin geçmişte yapıldığını ancak sonradan öğrenildiğini ya da başkasından duyulduğunu bildirir. Örnek: Anlatmış, duymuşlar.
• Şimdiki Zaman (-iyor): Eylemin konuşma anıyla aynı anda yapıldığını gösterir. Örnek: Bekliyorlar, çalışıyorsun.
• Gelecek Zaman (-ecek / -acak): Eylemin gelecekte bir zamanda gerçekleşeceğini ifade eder. Örnek: Gideceğiz, yapacaklar.
• Geniş Zaman (-r / -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür): Eylemin her zaman, her koşulda yapıldığını ya da genel bir kural olduğunu bildirir. Örnek: Koşar, biliriz.

Dilek (Tasari) Kipleri

Zaman anlamı taşımazlar; tasarı, istek, zorunluluk veya şart bildirirler:

• Gereklilik Kipi (-meli / -malı): Eylemin yapılması gerektiğini zorunluluk veya güçlü tavsiye olarak bildirir. Örnek: Gitmeliyiz, çalışmalısın.
• Şart Kipi (-se / -sa): Eylemin gerçekleşmesini bir koşula bağlar. Örnek: İstesen, gelirlerse.
• İstek Kipi (-e / -a): Eylemin yapılmasını arzulama anlamı katar. Örnek: Gezelim, bilesin.
• Emir Kipi (Eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir): Eylemin yapılmasını buyruk şeklinde bildirir. Örnek: Gel, okuyun.

Fiillerde Yapı

Fiiller yapı bakımından basitleştirilmiş, türetilmiş veya birleştirilmiş olarak üçe ayrılır:

Basit Fiiller

Hiçbir yapım eki almamış, kök halindeki fiillerdir. Çekim eki alabilirler. * Örnek: Bak-, gel-, koştu, yazacak.

Türemiş Fiiller

İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. * İsimden Türeyenler: başla- (baş), yeşer- (yeşil). * Fiilden Türeyenler: yazdır- (yaz-), sevil- (sev-).

Birleşik Fiiller

Birden fazla sözcüğün anlamca veya biçimce kaynaşmasıyla oluşan fiillerdir:

• Kurallı Birleşik Fiiller: Anlamca kaynaşmış özel yardımcı eylemlerdir (Yeterlilik -ebil-, Tezlik -iver-, Sürerlik -egel-/-ekur-, Yaklaşma -eyaz-).
• Yardımcı Eylemle Kurulanlar: İsim soyut bir sözcüğün "et-, eyle-, ol-, kıl-" yardımcı fiilleriyle birleşmesiyle oluşur (kaybolmak, affetmek).
• Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Deyimleşmiş kalıplardır (gözden düşmek, kulak asmak).

Çözümlü Örnekler

Soru 1

"Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan fiil yapıca diğerlerinden farklıdır?" A) Çocuk sabaha kadar mışıl mışıl uyudu. B) Sıcak havada buzlar hızla eridi. C) Yaşlı adam parktaki bankta dinleniyor. D) Sınav sorularını dikkatlice çözdü.

Çözüm: Seçenekleri inceleyelim: A seçeneğindeki uyudu fiili kök halindedir (basit). B seçeneğindeki eridi fiili er- kökünden türemiştir (türemiş). C seçeneğindeki dinleniyor fiili dinle- kökünden türemiştir (türemiş). D seçeneğindeki çözdü fiili kök halindedir (basit - ancak burada soru kökünde yapı bakımından istisna durumlar aranabilir; dikkat edilirse B ve C türemişken A ve D basittir. Soru tipinde ÖSYM tarzı çoklu seçenek analizinde türemiş/basit ayrımı yapılır. Er-i-di yapım eki barındırır). Doğru analiz için sözcüklerin kökleri ve ekleri incelenir.

Soru 2

"Aşağıdaki cümlelerin hangisinde istek kipiyle çekimlenmiş bir fiil vardır?" A) Yarınki toplantıya mutlaka katılmalısın. B) Bu konuyu bir de ben anlatayım. C) Akşamki maçı izlemek için erken gidelim. D) Kitapları masanın üzerine bırak.

Çözüm: A seçeneğindeki katılmalısın gereklilik kipi (-meli) ile çekimlenmiştir. B seçeneğindeki anlatayım fiili istek kipi (-ayım) ile çekimlenmiştir. C seçeneğindeki gidelim 1. çoğul kişi istek/öneri anlamı taşısa da yaygın sınıflandırmada istek kipidir; ancak seçeneklerde B seçeneği birinci tekil şahısla net bir istek belirtmektedir. Sorularda istek kipi -e/-a ekleriyle aranır.

Sık Yapılan Hatalar

• İsim kökleri ile fiil köklerini karıştırmak. Bir sözcüğün sonuna "-mek" getirdiğinizde anlamsız oluyorsa o fiil değil, isimdir. Örneğin "su" sözcüğü sumek olamaz, isimdir.
• Şimdiki zaman eki olan -iyor ile geniş zamanın olumsuzu ya da ünlü daralmasını karıştırmak. Yazmıyor sözcüğünde -yor şimdiki zamandır.
• Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerdeki ses olaylarını (ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi) göz ardı etmek (hissetmek, raptetmek).

Sınav İpucu

YKS (TYT) sınavında fiiller konusu genellikle "sözcük türleri" veya "fiil çatısı/yapısı" ile entegre sorulur. Bir fiilin yapısı sorulduğunda önce kelimenin köküne inilmeli, yapım eki alıp almadığına bakılmalıdır. Çekim ekleri (kip ve kişi) sözcüğün yapı derecesini değiştirmez, sözcüğü basit yapar.