Çalışma Sürelerinin Genel Esasları ve Tanımı
İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesine göre, işçinin işinde çalıştırılmıyor olsa bile çalışmak için işinde hazır bulunarak geçirdiği süreler çalışma süresinden sayılır.
Çalışma Süresinden Sayılan Haller
Kanun koyucu, işçinin fiilen çalışmadığı ancak işverenin emrinde veya işin gerekleri dolayısıyla geçirdiği bazı zaman dilimlerini çalışma süresi olarak kabul etmiştir:
- Madenlerde, taş ocaklarında veya yer altında yahut su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inme ve çıkmaları için gereken süreler.
- İşveren tarafından başka bir yere gönderilen işçilerin asıl işlerinde çalışmayarak yollarda geçen süreleri.
- İşçinin işinde çalıştırılmıyor olsa bile çalışmak için işinde hazır bulunarak geçirdiği süreler.
- İşçilerin çocuklarını emzirmeleri için kanunen verilecek emzirme süreleri.
- Demiryolları, karayolları ve genel olarak her türlü taşımacılık işletmelerinde kurallara bağlı olarak seferde geçen süreler.
Günlük ve Haftalık Çalışma Sınırları
İş Kanunu'na göre genel hüküm olarak çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekillerde dağıtılabilir. Bu durumda, 2 aylık denkleştirme süresi içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz.
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma
Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışma ise, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda bu süre ile 45 saat arasında yapılan çalışmalardır.
Fazla Çalışma Türleri
- Olağanüstü Nedenlerle Fazla Çalışma: Memleketin genel yararı yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılan fazla çalışmadır. Bu tür fazla çalışma için işçinin onayının alınması gerekir.
- Zorunlu Nedenlerle Fazla Çalışma: Gerek bir arıza sırasında, gerek aniden ortaya çıkması beklenen veya zorunluluk arz eden olaylarda, işyerini normal çalıştıracak duruma getirmek için zorunlu olarak yapılan fazla çalışmadır. Bu durumda işçinin onayı aranmaz.
Fazla Çalışma Ücreti ve Sınırlamalar
- Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.
- Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda fazla sürelerle yapılan çalışmalarda, her bir saat fazla sürelerle çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesi suretiyle ödenir.
- Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu saatler karşılığı zamlı ücret yerine, çalıştığı her fazla saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
- Fazla çalışma süresinin toplamı yılda 270 saatten fazla olamaz.
Gece Çalışması ve Postalar Halinde Çalışma
Çalışma hayatında gece tanımı, en geç saat 20:00'de başlayarak en erken saat 06:00'ya kadar geçen ve her halde en fazla 11 süren gece dönemidir.
- İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez.
- Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetleri gibi işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
- İşçilerin postalar halinde çalıştırıldığı durumlarda bir posta diğerini izleyecek şekilde çalıştırılır. Gece postalarında çalıştırılacak işçilerin sağlık durumlarının gece çalışmasına uygun olduğunu raporla belgelendirmeleri gerekir.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: Haftalık çalışma süresinin sözleşme ile 40 saat olarak belirlendiği bir işyerinde, bir işçi ilgili hafta içinde toplam 46 saat çalışmıştır. Bu işçinin yaptığı çalışmaların hukuki niteliği ve ücretlendirilmesi nasıl olur? Çözüm: İş Kanunu'na göre haftalık normal çalışma süresi 45 saattir. Taraflar bu süreyi sözleşmeyle daha aşağı (40 saat) belirleyebilirler. 40 saat ile 45 saat arasında yapılan çalışmalar 'fazla sürelerle çalışma' sayılır. 45 saati aşan kısım ise 'fazla çalışma'dır. Buna göre işçinin yaptığı 46 saatlik çalışmanın 5 saati (40 ile 45 arası) fazla sürelerle çalışma olup normal saat başına düşen ücret %25 zamlı ödenir; 1 saati ise (45'i aşan kısım) fazla çalışma olup %50 zamlı ödenir.
Örnek 2
Soru: Günlük normal çalışma süresinin 9 saat olduğu bir işyerinde işçi, denkleştirme esası uygulanmaksızın bir günde 12 saat çalıştırılmıştır. Bu durumun İş Kanunu'na göre hukuki sonucu nedir? Çözüm: 4857 sayılı İş Kanunu'na göre tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekillerde dağıtılabilir. Soru metninde günlük çalışma süresinin en fazla 11 saat olabileceği kuralı ihlal edilerek günde 12 saat çalıştırıldığı belirtilmiştir. Kanundaki günlük 11 saatlik üst sınır emredici niteliktedir ve bu sınır aşılamaz. Bu nedenle işverene idari para cezası uygulanır ve 11 saati aşan 1 saatlik kısım doğrudan günlük sınır ihlali teşkil eder.
Sık Yapılan Hatalar
- Haftalık 45 saatlik sınırın her gün için eşit bölünmek zorunda olduğu sanılır. Oysa tarafların anlaşmasıyla günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağılım mümkündür.
- Gece çalışması süresinin tüm işkollarında kesin olarak 7,5 saat olduğu ve asla aşılamayacağı zannedilir; ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık işlerinde yazılı onayla bu sınır aşılabilir.
- Fazla çalışma onayının bir kez alındıktan sonra ömür boyu geçerli olduğu düşünülür; fazla çalışma için her yıl yeniden onay alınması gerekir.
Sınav İpucu
KPSS Çalışma Ekonomisi sorularında 'fazla çalışma' ile 'fazla sürelerle çalışma' kavramları sıklıkla karıştırılır. Soruda haftalık sözleşme süresine dikkat edin; 45 saatin altındaki sözleşmeli süre ile 45 saat arasındaki kısım 'fazla sürelerle çalışma (%25 zamlı)', 45 saati aşan kısım ise 'fazla çalışma (%50 zamlı)' olarak değerlendirilir. Ayrıca yıllık 270 saat sınırını ve gece çalışma süresinin 7,5 saat olduğunu unutmayın.