Giriş ve Anayasal Temeller
Anayasa hukuku disiplini içinde devletin kuruluşunu, temel organlarını, bu organların birbirleriyle olan ilişkilerini ve yetki sınırlarını belirleyen temel ilke kuvvetler ayrılığı (fonksiyonel bölünme) ilkesidir. 1982 Anayasası, klasik kuvvetler ayrılığı modelini benimsemiş görünmekle birlikte, parlamenter sistemden cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş süreciyle birlikte yürütme lehine belirgin bir güç yoğunlaşması yaşamıştır. Devletin temel organları; yasama yetkisini kullanan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yürütme yetkisini ve görevini kullanan Cumhurbaşkanı ile bağımsız ve tarafsız mahkemeler eliyle kullanılan yargı organından oluşur.
Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi
TBMM'nin Kuruluşu ve Seçimleri
Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk milleti adına egemenlik hakkını kullanan tek yetkili organıdır. Meclis, genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur. Milletvekili seçilebilmek için Türk vatandaşı olmak, on sekiz yaşını doldurmuş olmak, kısıtlı olmamak, askerlikle ilişiği bulunmamak, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da ağır hapis cezasına mahkum olmamış olmak veya zimmet, ihtilas, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlar ile kaçakçılık, resmi ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma veya bu eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle mahkum olmamış olmak gerekir.
TBMM'nin Görev ve Yetkileri
Anayasa'nın 87. maddesinde TBMM'nin görev ve yetkileri ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bunlar arasında kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; anayasanın öngördüğü hallerde amnestiyi (af) ilan etmek ve TBMM içtüzüğünü yapmak yer alır.
TBMM'nin Bilgi Edinme ve Denetim Yolları
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde klasik parlamenter sistemin gensoru mekanizması kaldırılmıştır. Bunun yerine yasama organının yürütmeyi denetleme yolları şu araçlarla sınırlandırılmıştır: * Meclis Araştırması: Belli bir konuyu incelemek amacıyla kurulan komisyon faaliyetidir. * Genel Görüşme: Toplumsal ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun TBMM genel kurulunda görüşülmesidir. * Meclis Soruşturması: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla açılan soruşturma yoludur. * Yazılı Soru: Milletvekillerinin, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı olarak cevaplandırmak üzere soru sormasıdır. Sözlü soru mekanizması sistemde bulunmamaktadır.
Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı ve Kabine
Cumhurbaşkanının Statüsü ve Seçimi
1982 Anayasası'na göre yürütme yetkisi ve görevi, Anayasa ve kanunlara uygun olarak Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır. Cumhurbaşkanı, devletin başıdır. Yürütme organı monist (tek başlı) bir yapıya kavuşturulmuştur. Cumhurbaşkanı, halk tarafından doğrudan seçilir. Türkiye'de bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir; ancak ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde Cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilir.
Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri
Cumhurbaşkanı; ulusal politikaları belirlemek, başkomutanlığı temsil etmek, milli güvenlik politikalarını hazırlamak, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atamak ve görevden almak, kanunları yayımlamak, kanun hükmünde kararname niteliğindeki düzenleyici işlemleri hayata geçirmekle yetkilidir. Ayrıca Cumhurbaşkanı, savaş ilan etme yetkisini TBMM adına kullanır; gerekli gördüğü hallerde TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verebilir.
Yürütmenin Düzenleyici İşlemleri
Sistemde yürütme organının temel düzenleyici işlemi Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK)dir. Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak Anayasa'da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda CBK çıkarılamaz. Kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz. Kanun ile kararnamenin çelişmesi halinde kanun hükmü uygulanır.
Yargı Organı: Bağımsızlık ve Yüksek Mahkemeler
Yargı Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı
Anayasa'nın 9. maddesine göre yargı yetkisi, Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Hâkimler ve Savcılık Kurulu (HSK), hâkim ve savcıların mesleğe kabulü, atamaları, nakilleri, kadro dağıtımı ve disiplin işlerini yürütür. HSK'nın başı Adalet Bakanıdır.
Yüksek Mahkemeler
- Anayasa Mahkemesi (AYM): Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. Ayrıca bireysel başvuruları karara bağlar. Üyeleri farklı kurumlar ve TBMM tarafından seçilir.
- Yargıtay: Adliye mahkemelerince verilen ve kanun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir.
- Danıştay: İdari mahkemelerce verilen ve kanun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Aynı zamanda danışma organı görevini de yürütür.
- Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli, idari ve anayasa yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.
Sık Yapılan Hatalar
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunların aynı hukuki değerde olduğunun sanılması: Kanunlar her zaman CBK'lardan üstündür ve çatışma halinde kanun uygulanır.
- Gensoru mekanizmasının günümüz sisteminde hala geçerli olduğunun düşünülmesi: Gensoru, parlamenter sisteme özgüdür ve yeni sistemde yoktur.
- HSK'nın başının Yargıtay başkanı sanılması: HSK'nın başı Adalet Bakanıdır.
Çözümlü Örnek Sorular
Örnek Soru 1
Soru: 1982 Anayasası'na göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bilgi edinme ve denetim yollarından biri değildir? A) Meclis Araştırması B) Gensoru C) Yazılı Soru D) Genel Görüşme E) Meclis Soruşturması
Çözüm: Gensoru kurumu, 2017 Anayasa değişiklikleriyle yürürlükten kaldırılan parlamenter sistem denetim araçları arasındadır. Günümüz Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde gensoru bulunmamaktadır. Doğru yanıt B seçeneğidir.
Örnek Soru 2
Soru: Aşağıdaki yüksek mahkemelerden hangisi, adli, idari ve anayasa yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmekle görevlidir? A) Yargıtay B) Danıştay C) Uyuşmazlık Mahkemesi D) Anayasa Mahkemesi E) Sayıştay
Çözüm: Farklı yargı kolları arasında ortaya çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözmekle yetkili tek yüksek mahkeme Uyuşmazlık Mahkemesi'dir. Doğru yanıt C seçeneğidir.
Sınav İpucu
Hukuk Meslekleri Giriş Sınavı (HMGS) kapsamında anayasa hukuku sorularında organların görev ve yetki sınırları, özellikle Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin kanunla ilişkisi ve TBMM'nin denetim araçları sıkça test edilir. Güncel mevzuat değişikliklerine dikkat ederken resmi duyuruları esas alınız.