Anayasa Yargısının Doğuşu ve Anlamı
Anayasa yargısı, pozitif hukuk normlarının anayasaya uygunluğunu denetleyen ve anayasanın üstünlüğünü güvence altına alan özel bir yargısal mekanizmadır. Anayasanın üstünlüğü ilkesi, kanunların ve diğer düzenleyici işlemlerin anayasaya aykırı olamayacağı prensibine dayanır. Bu denetim mekanizması ilk olarak Amerika Birleşik Devletleri'nde 1803 tarihli meşhur Marbury v. Madison davasıyla içtihat yoluyla doğmuştur (Amerila Modeli / Somut Norm Denetimi). Avrupa kıtasında ise İkinci Dünya Savaşı sonrasında, özellikle Avusturyalı hukukçu Hans Kelsen'in teorik katkılarıyla ayrı ve özel bir mahkeme tarafından yürütülen Avrupa Modeli (Soyut Norm Denetimi) benimsenmiştir.
Türk Anayasa Hukukunda Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yapısı
Türkiye'de anayasa yargısı ilk kez 1961 Anayasası ile kabul edilmiş ve Anayasa Mahkemesi (AYM) kurulmuştur. 1982 Anayasası da bu kurumu muhafaza etmiş ve yetkilerini zaman içinde genişletmiştir. Anayasa Mahkemesi, anayasanın üstünlüğünü korumak, temel hak ve hürriyetlerin anayasal güvencesini sağlamakla görevlidir.
Üyelerin Seçimi ve Görev Süresi
Anayasa Mahkemesi on beş üyeden kurulu bir yüksek mahkemedir. Üyelerin seçiminde farklı kurumlar yetkilendirilmiştir:
- Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM): İki üyeyi Sayıştay genel kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından her boş yer için göstereceği üçer aday içinden; bir üyeyi ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından göstereceği üç aday içinden gizli oyla seçer.
- Cumhurbaşkanı: On iki üyeyi seçer. Bunların üçünü Yargıtay, ikiünü Danıştay genel kurullarının kendi başkan ve üyeleri arasından gösterdikleri üçer aday içinden; en az üçü rektör veya profesör unvanına sahip hukuk, iktisat veya siyasal bilgiler dallarından olmak üzere yükseköğretim kurulları kurulunca gösterilen adaylar içerisinden; kalan üyeleri ise üst kademe yöneticileri, avukatlar, birinci sınıf hakim ve savcılar arasından seçer.
Anayasa Mahkemesi üyeleri on iki yıl için seçilir ve bir kimse iki kez seçilemez. Üyeler altmış beş yaşını doldurduklarında emekliye ayrılırlar.
Anayasa Mahkemesinin Görev ve Yetkileri
Anayasa Mahkemesinin görevleri 1982 Anayasası'nın 148. maddesinde ve ilgili kanunlarda ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bunlar başlıca norm denetimi ve bireysel başvuru olarak ikiye ayrılır.
Norm Denetimi (Kanunların Denetimi)
Norm denetimi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin (CBK) ve TBMM İçtüzüğünün anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunun denetlenmesidir. Norm denetimi ikiye ayrılır:
- Soyut Norm Denetimi (İptal Davası): Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin veya TBMM İçtüzüğünün tamamının veya bir hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasıyla açılan davadır. Bu davayı açmaya yetkili olanlar:
- Cumhurbaşkanı,
- TBMM'de en fazla üyeye sahip siyasi parti grupları (iktidar ve ana muhalefet partisi grupları),
- Üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri (örn. 600 milletvekilinin en az 120'si).
- Not: Siyasi parti kapatma davalarında da Anayasa Mahkemesi yetkilidir.
- Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu): Bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o davada uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini anayasaya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasını ciddi bulması üzerine, Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır.
Bireysel Başvuru (Anayasa Şikayeti)
Herkes, anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve buna ek Türkiye'nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, idari eylem veya işlemlerle ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilir. Bireysel başvuru için kanun yolunda tüketilmesi gereken olağan idari ve adli başvuru yollarının tamamının tüketilmiş olması şarttır. Siyaset yasakları veya milletvekilliğinin düşmesi gibi durumlarda da doğrudan başvurular öngörülmüştür.
Kararların Çeşitleri ve Hükümleri
Anayasa Mahkemesi yaptığı yargılamalar sonucunda şu kararları verebilir:
- İptal Kararları: Anayasaya aykırı bulunan normların yürürlükten kaldırılmasına yönelik kararlardır. İptal kararları Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer; ancak Anayasa Mahkemesi gerekli gördüğü hallerde iptal hükmünün yürürlüğe giriş tarihini en fazla bir yıl sonrasına erteleyebilir. Anayasa Mahkemesi iptal kararlarını gerekçeli olmadan yazamaz ve kararlar geriye yürümez.
- Ret Kararları: Anayasaya aykırılık iddiasının yerinde görülmeyerek reddedilmesidir. Ret kararının Resmi Gazetede yayımlanmasından itibaren on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar iptal davası açılamaz (Reddedilen hususun yeniden ileri sürülememesi kuralı).
Çözümlü Örnek Sorular
Örnek Soru 1
Soru: Aşağıdakilerden hangisi Anayasa Mahkemesinde soyut norm denetimi (iptal davası) açmaya yetkili olan özneler arasında yer almaz?
A) TBMM'de en fazla üyeye sahip siyasi parti grubu B) Cumhurbaşkanı C) Türkiye Barolar Birliği başkanı D) TBMM üye tam sayısının beşte biri tutarındaki milletvekilleri
Çözüm: Anayasa'nın 150. maddesine göre kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün iptali için soyut norm denetimi açabilecek yetkili merciler yalnızca Cumhurbaşkanı, iktidar ve ana muhalefet partisi grupları (TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu) ile üye tam sayısının beşte biri tutarındaki milletvekilleridir. Türkiye Barolar Birliği başkanının soyut norm denetimi açma yetkisi bulunmamaktadır. Bu sebeple doğru yanıt C seçeneğidir.
Örnek Soru 2
Soru: Anayasa Mahkemesinin iptal kararlarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İptal kararları geriye yürür. B) Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının yürürlüğe giriş tarihini en çok iki yıl erteleyebilir. C) İptal kararları gerekçesi yazılmadan hüküm doğurabilir. D) İptal kararları Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer; ancak mahkeme bu süreyi bir yılı geçmemek üzere erteleyebilir.
Çözüm: Anayasa'ya göre Anayasa Mahkemesinin iptal kararları Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. Mahkeme, gereksinim duyduğu hallerde iptal hükmünün yürürlüğe giriş tarihini bir yılı geçmemek üzere erteleyebilir. İptal kararları geriye yürümez ve gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Bu doğrultuda doğru yanıt D seçeneğidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: Anayasa Mahkemesi üyeliği için alt sınır veya üst sınır yaşının hiç olmaması ya da ömür boyu sürdürülmesi.
- Doğru: Üyeler 12 yıl süreyle seçilirler ve 65 yaşını doldurduklarında emekliye ayrılırlar.
- Yanlış: Soyut norm denetimini her siyasi parti grubunun açabilmesi.
- Doğru: Soyut norm denetimini yalnızca TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu (genel olarak iktidar ve ana muhalefet) açabilir.
- Yanlış: İptal kararlarının geçmişe etkili (geriye yürür) olarak uygulanabilmesi.
- Doğru: Anayasa Mahkemesinin iptal kararları geriye yürümez, kesinleşmiş hukuki durumları etkilemez.
Sınav İpucu
HMGS sınavlarında Anayasa Yargısı bölümünden özellikle Anayasa Mahkemesinin üye seçim süreçleri, kimlerin soyut norm denetimi açabileceği (beşte bir milletvekili sayısı ve parti grubu şartı) ve iptal kararlarının yürürlülük tarihi ile ilgili soru gelme ihtimali çok yüksektir. Somut ve soyut norm denetimi arasındaki temel farkı (mahkemede görülen dava vs. doğrudan iptal davası) ayırt edebilmek çözücü olacaktır.