Coğrafya, mekânsal dağılış ve beşerî-fiziki etkileşimlerin bilimidir. KPSS Coğrafi Sınav formatı, sadece ezbere dayalı bilgi sorgulamanın ötesine geçerek; harita okuryazarlığı, kavramsal analiz, neden-sonuç ilişkisi kurabilme ve mekânsal sentez yeteneğini ölçmektedir. Sınavda başarılı olabilmek için Türkiye’nin jeopolitik konumundan iklim tiplerine, yer şekillerinden nüfus dinamiklerine kadar geniş bir yelpazeyi coğrafi metodolojiyle kavramak şarttır. Bu anlatımda, sınavda en yüksek net potansiyeline sahip temel coğrafi dinamikleri, ÖSYM'nin soru kalıplarını ve sıklıkla yapılan hataları ele alacağız.
Tanımlar
Matematik (Mutlak) Konum: Bir yerin dünya üzerindeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine ve Ekvator'a olan açısal uzaklığıdır. Enlem ve boylam değerleriyle ifade edilir. Değişmez; saat dilimleri, iklim kuşakları, gölge boyları ve gece-gündüz süre farkı bu konuma bağlıdır.
Özel (Göreceli) Konum: Bir yerin kıtalara, okyanuslara, denizlere, geçitlere, yer altı kaynaklarına, komşulara ve ulaşım yollarına göre sahip olduğu konumdur. Zamanla değişebilir; yer şekilleri, ticaret yolları, bitki örtüsü ve ekonomi üzerinde doğrudan etkilidir.
İzohips (Eş Yükselti Eğrisi): Deniz seviyesine (0 metre) göre aynı yükseklikteki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen kapalı eğrilerdir. Yeryüzü şekillerinin iki boyutlu düzlemde üç boyutlu gösterimini sağlar.
Jeomorfoloji: Yer kabuğunun şekillerini, bu şekillerin oluşum süreçlerini (iç ve dış kuvvetler) ve dağılışını inceleyen yer bilimidir.
Demografi: Nüfusun nicel ve nitel yapısını, dağılışını, doğum, ölüm, göç ve yaş-cinsiyet oranlarını istatistiki olarak inceleyen bilim dalıdır.
Kurallar ve Temel Esaslar
Coğrafi analiz yaparken ezberden ziyade mekanizmayı anlamak gerekir. Soru çözerken dikkat edilecek temel kurallar şunlardır:
Enlem Etkisi (Kuralı): Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık genellikle düşer, güneş ışınlarının düşme açısı daralır, kalıcı kar sınırı alçalır, denizlerin tuzluluğu azalır ve bitki örtüsü kuşaklar oluşturur. Bir soruda verilen özellik enlem etkisine uyuyorsa, bu durum "Mutlak Konum" ile açıklanır. Eğer Ekvator'a yakın bir yer soğuksa (örneğin yüksek dağlar veya soğuk su akıntıları), bu durum enlem genelliğini bozar ve Göreceli Konum ile açıklanır.
İzohips Okuma Kuralları
İzohipsler deniz kenarında 0 metre ile başlar.
İç içe kapalı eğrilerde en içteki eğri en yüksek noktayı gösterir.
Ok işaretleri (▼) kapalı çukurları (krater, obruk vb.) gösterir; turun başladığı yerden itibaren yükseklik azalır.
Akarsuyun akış yönü, izohips eğrilerinin tersine "V" harfi verdiği yöne doğrudur ("V" harfinin sivri ucu her zaman yüksekleri, açık ucu alçakları yani suyun akış yönünü gösterir). Akarsuyun iki yakasındaki yükseltiler her zaman eşittir.
Basınç ve Rüzgâr Kuralları: Rüzgârlar her zaman Yüksek Basınç (YB) alanından Alçak Basınç (AB) alanına doğru eser. Kuzey Yarım Küre'de rüzgârlar sağa, Güney Yarım Küre'de ise sola sapar.
Çözümlü Örnekler Örnek 1: Matematik ve Göreceli Konum Analizi
Soru: Türkiye'nin kuzeyine doğru gidildikçe güneş ışınlarının yere düşüş açısı daralmaktadır. Aynı anda, kıyılardaki deniz suyu tuzluluğunun Akdeniz'den Karadeniz'e doğru azaldığı gözlemlenmiştir. Bu durumların temel nedeni sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Göreceli Konum - Özel Konum
B) Matematik Konum - Matematik Konum
C) Matematik Konum - Göreceli Konum
D) Göreceli Konum - Matematik Konum
E) Özel Konum - Mutlak Konum
Çözüm
Birinci öncülde güneş ışınlarının düşüş açısının kuzeye gidildikçe daralması tamamen enlem (mutlak konum) ile ilgilidir.
İkinci öncülde deniz suyu tuzluluğunun Ekvator'dan kutuplara doğru genel olarak azalması (ve Türkiye özelinde Akdeniz'in Karadeniz'den daha tuzlu olması) sıcaklık ve buharlaşmanın enleme bağlı değişimiyle ilgilidir; ancak Karadeniz'e dökülen bol akarsular ve az buharlaşma gibi yerel etkenler de hesaba katılsa bile genel tuzluluk azalma eğilimi temel enlem ve sıcaklık faktörüne (Matematik Konum) dayanır.
Doğru Cevap: B
Örnek 2: Harita Okuryazarlığı ve İzohips Yorumu
Soru: 100 metre aralıklarla çizilmiş bir izohips haritasında, deniz kıyısından iç kesimlere doğru ilerleyen bir dağ yamacında art arda sıralanan beş izohips eğrisi verilmiştir. En dıştaki eğri 200 metre değerine sahipse ve içe doğru sırasıyla 300, 400, 500 ve 600 metre eğrileri geçiliyorsa, bu alanda yer alan bir akarsuyun kolları ve oluşturduğu yer şekli hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Akarsu ağzında delta ovası oluşturmuştur.
B) Eğimin azaldığı tabanlı vadi tabanında menderesler çizer.
C) İzohipslerin "V" yapısının sivri ucu yüksekleri gösterdiği için akarsuyun kaynağına doğru dar bir vadi (Boğaz vadi) oluşmuştur.
D) Kapalı çukur alanı mevcuttur.
E) Bu alanda boyun noktası bulunmaktadır.
Çözüm
İzohips haritalarında akarsu yatakları "V" şeklini alır ve sivri uç daima akarsuyun geldiği yönü (yüksekleri) gösterir. Yükseltinin 200 metreden 600 metreye çıktığı eğimli yamaçlarda akan sular dar ve derin vadiler (boyun, boğaz vadi gibi akarsu aşındırma şekilleri) meydana getirir.
Doğru Cevap: C
Sık Soru Tipleri
Harita Üzerinde Nokta İşaretleme Soruları: Türkiye haritası üzerinde numaralandırılmış merkezler verilerek buraların iklim özellikleri, bitki örtüsü, dağların uzanış doğrultusu veya tarım ürünleri sorgulanır. Özellikle Doğu Karadeniz, Menteşe Yöresi, Hakkâri ve Çukurova gibi engebe ya da iklim anomalisi gösteren alanlar sıkça sorulur.
İzohips Haritasında Profil ve Yer Şekli Bulma: Tepe, boyun, vadi, sırt, delta, falez ve Haliç gibi şekillerin harita üzerinde tanınması istenir. Hangi noktalar arasında görüş alanı (intervisiblity) vardır veya hangi noktalar aynı yükseltidedir tarzı sorular standarttır.
Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Dağların Uzanış Yönü: Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanmasının (horst-graben sistemleri) doğuracağı sonuçlar (kıta sahanlığı, liman sayısı, iç kesimlere ulaşım) ile Karadeniz ve Akdeniz'de dağların kıyıya paralel uzanmasının sonuçlarının kıyaslanması.
Nüfus ve Göç Dinamikleri: Türkiye'de nüfusun dağılışını etkileyen fiziki ve beşerî faktörler, göç veren ve alan bölgelerin ekonomik yapıları, kır ve kent nüfus oranlarının değişimi.
Sık Yapılan Hatalar
Matematik ve Göreceli Konumu Birbirine Karıştırmak: Dağların güneç alan yamaçlarının (bakı) sıcak olmasını "özel konum" sanmak büyük bir hatadır. Bakı ve matematiksel iklim kuşakları Mutlak Konum ile ilgilidir. Ancak aynı enlemde yer alan iki şehirden birinin deniz kenarında diğerinin yüksek bir dağda olmasından ötürü soğuk olması Göreceli Konumdur.
İzohips Aralık Değerini (Eğri Geçki Aralığını) Sabit Sanmak: Her haritanın ekok, yani eğri geçki aralığı farklı olabilir. Haritanın altındaki açıklamaya bakmadan her çizgiyi 100 metre ya da 50 metre kabul ederek hesap yapmak yanlış sonuç doğurur.
Akarsuyun Akış Yönünü Yanlış Okumak: "V" harfinin açıldığı yöne doğru suyun aktığını zannetmek sık yapılan bir hatadır. Su her zaman daralan "V" ucundan (yüksekten) açık uca (alçak alana) doğru akar.
Karadeniz ve Akdeniz İklimini Aynı Zannetmek: Her ikisi de denizel etki altındadır ancak Karadeniz her mevsim yağış alırken, Akdeniz yazları kurak ve sıcak, kışları ılık ve yağışlı (Akdeniz iklimi) özellik gösterir. Bitki örtüleri (Geniş yapraklı ormanlar vs. Maki) karıştırılmamalıdır.
Mini Özet ve Checklist
[ ] Türkiye 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleri arasında yer alır; bu nedenle Orta Kuşak'tadır ve kuzeyinden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür.
[ ] Ege Bölgesi'nde dağlar denize dik uzandığı için girinti-çıkıntı, koy-körfez, liman sayısı ve kıta sahanlığı (şelf alanı) fazladır; Akdeniz ve Karadeniz'de ise dağlar paralel uzandığı için bu özellikler tam tersidir.
[ ] İzohips haritalarında kapalı çukurlarda oklar içe bakar; akarsu yatakları "V" harfi oluşturur ve sivri uç her zaman membayı (kaynağı) gösterir.
[ ] Türkiye'nin en yüksek dağı Ağrı Dağı'dır ve Doğu Anadolu'dadır; volkanik kökenli dağlar en çok İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da yaygındır.
[ ] Nüfusun en yoğun olduğu yerler tarım, sanayi, ticaret ve ulaşım olanaklarının geliştiği kıyı kesimleri ve ovalardır (İstanbul, Çukurova, Bursa, İzmit vb.).