İklim Bilgisi (Klimatoloji) Temelleri
İklim bilgisi, yeryüzündeki hava olaylarını, bu olayların dağılışını, nedenlerini ve sonuçlarını inceleyen coğrafyanın alt dalıdır. Hava durumu ile iklim sıkça karıştırılan iki farklı kavramdır. Hava durumu, dar bir alanda ve kısa süre içinde değişen atmosfer koşullarıdır. İklim ise geniş bir alanda, uzun yıllar boyunca (genellikle 30-35 yıllık gözlem süreçleriyle) değişmeyen hava koşullarının ortalamasıdır. Klimatoloji, iklimleri incelerken meteoroloji ise anlık hava olaylarını inceler.
Atmosferin Yapısı ve Katmanları
Atmosfer, dünyayı çevreleyen gaz kılıfıdır. Yer çekiminin etkisiyle dünyada tutulmuştur. Çeşitli gazlardan oluşur: yüzde 78 oranında azot, yüzde 21 oranında oksijen ve yüzde 1 oranında argon, karbondioksit, su buharı ve diğer asal gazlar bulunur. Atmosfer katmanlara ayrılır:
- Troposfer: Atmosferin en alt katmanıdır. Gazların yüzde 75'i ve su buharının tamamı bu katmanda yer alır. Bu nedenle tüm hava olayları yalnızca Troposfer'de gerçekleşir. Yerden yükseldikçe sıcaklık her 100 metrede 0.5 derece azalır.
- Stratosfer: Troposfer'in hemen üzerindedir. Yatay hava hareketleri görülür. Sıcaklık sabittir. Güneş'in zararlı ultraviyole ışınlarını tutan ozon tabakası bu katmanda bulunur.
- Mezosfer: Gök taşlarının yanarak kül olduğu, dünyaya ulaşmasını engellediği katmandır.
- Termosfer: Gazların iyonlaşmış halde bulunduğu katmandır. Radyo dalgalarını yansıtır. Sıcaklık çok yüksektir ancak hava çok seyreltiktir.
- Egzosfer: Atmosferin en dış katmanıdır. Yer çekiminin en az olduğu, uzaya geçiş bölgesidir.
Sıcaklık
Sıcaklık, iklimin en temel elemanıdır. Yeryüzündeki sıcaklığın temel kaynağı Güneş'tir. Sıcaklığı etkileyen faktörler şunlardır:
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Açının büyüdüğü yerlerde sıcaklık artar.
- Atmosferin Kalınlığı: Ekvatordan kutuplara gidildikçe veya yükseldikçe atmosfer kalınlığı ve yoğunluğu değişir.
- Yükselti: Yerden yükseldikçe troposferin alt katmanlarındaki ısı birikimi azaldığı için sıcaklık düşer.
- Karasallık ve Denizsellik: Karalar denizlere göre daha çabuk ısınır ve daha çabuk soğur.
- Okyanus Akıntıları: Kutuptan gelen akıntılar sıcaklığı düşürürken, ekvatordan gelenler sıcaklığı artırır.
- Rüzgarlar: Ekvator yönlü rüzgarlar sıcaklığı artırırken, kutup yönlüler düşürür.
Basınç ve Rüzgarlar
Basınç, atmosferdeki gazların yeryüzüne uyguladığı ağırlıktır. Alçak basınç alanlarında hava yükselici karakterdedir ve genellikle bulutluluk ile yağış görülür. Yüksek basınç alanlarında ise hava alçalıcı karakterdedir ve hava genellikle açık ve güneşlidir.
Rüzgar, yüksek basınç merkezinden alçak basınç merkezine doğru gerçekleşen yatay hava hareketidir. Rüzgarın hızını basınç farkı ve mesafe belirlerken, yönünü yerin eksen hareketi (Coriolis etkisi) ve yer şekilleri belirler.
Nem ve Yağış
Hava içindeki su buharına nem denir. Nem, higrometre ile ölçülür. Mutlak nem, maksimum nem ve bağıl nem olmak üzere üçe ayrılır. Bağıl nem yüzde 100'e ulaştığında hava suya doyar ve yağış başlar.
Yağış türleri oluşumlarına göre üçe ayrılır:
- Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları: Isınan havanın yükselerek soğumasıyla oluşur. İç Anadolu'daki kırkikindi yağışları buna örnektir.
- Yamaç (Orografik) Yağışları: Nemli hava kütlelerinin dağ yamacına çarparak yükselmesiyle oluşur. Karadeniz'de yaygındır.
- Cephe Yağışları: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında oluşur. Akdeniz iklim kuşağında etkilidir.
Yeryüzünün İklim Tipleri
- Ekvatoral İklim: Yıl boyunca sıcak ve bol yağışlıdır.
- Savan İklimi: Tropikal kuşakta, yazları yağışlı kışları kurak geçen iklimdir.
- Muson İklimi: Yazları aşırı yağışlı, kışları kurak geçen, Asya'nın güneydoğusunda görülen iklimdir.
- Çöl İklimi: Yağışın çok az, günlük sıcaklık farkının aşırı olduğu iklimdir.
- Akdeniz İklimi: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır.
- Ilıman Okyanusal İklim: Her mevsim yağışlı ve ılımandır.
- Karasal İklim: Kışları uzun, soğuk ve kar yağışlı; yazları sıcak ve kuraktır.
- Tundra ve Kutup İklimi: Donmuş toprakların ve kutup buzullarının görüldüğü çok soğuk iklimlerdir.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: Yerden yükseldikçe sıcaklığın her 100 metrede 0.5 derece azalması kuralına göre, deniz seviyesinden 2000 metre yükseklikteki bir dağın zirvesindeki sıcaklık 5 derece ise, bu dağın eteklerindeki sıcaklık kaç derecedir?
Çözüm: 1. Yükseklik farkı: 2000 metre. 2. Her 100 metrede 0.5 derece değişim olduğuna göre, 2000 / 100 = 20 basamak vardır. 3. Toplam sıcaklık farkı: 20 * 0.5 = 10 derece. 4. Zirveden eteğe (aşağıya) inildikçe sıcaklık artar. Zirve sıcaklığı 5 derece olduğuna göre, etek sıcaklığı 5 + 10 = 15 derece olur. Cevap: 15 derece.
Örnek 2
Soru: Bir bölgede yıl boyunca sıcaklık ortalamasının 25 derece civarında olduğu, yıllık sıcaklık farkının çok az olduğu ve her mevsim düzenli bol yağış görüldüğü belirtilmektedir. Bu özellikler hangi iklim tipine aittir?
Çözüm: 1. Yıl boyunca sıcaklığın yüksek olması ve hiç azalmaması Ekvatoral kuşağı işaret eder. 2. Her mevsim bol yağış alması konveksiyonel yağışların ve sürekli alçak basıncın bir sonucudur. Cevap: Ekvatoral İklim.
Sık Yapılan Hatalar
- Hava durumu ile iklim kavramlarının birbiri yerine kullanılması.
- Bağıl nemin yüksek olmasının doğrudan her zaman yağış getireceğini zannetmek (bağıl nem yüzde 100 olmalıdır).
- Yüksek basınç merkezlerinde yağış görülebileceğini düşünmek (yüksek basınç alçalıcı hareket yarattığı için kuraklık eğilimlidir).
- Orografik yağışların sadece deniz kenarındaki dağların denize bakan yamaçlarında oluştuğunu unutmak.
Sınav İpucu
TYT Coğrafya sorularında iklim grafikleri yorumlanırken öncelikle yağışın hangi mevsimde düştüğüne ve sıcaklığın 0 derecenin altına düşüp düşmediğine bakın. Yağışın yaz aylarında maksimum olduğu yerler savan veya muson; kış aylarında maksimum olduğu yerler ise Akdeniz iklimidir. Güncel ÖSYM ve MEB müfredat kaynaklarını esas alarak soruları çözün.