Canlıların Ortak Özellikleri Giriş
Biyoloji bilimi, canlılığı ve canlıların sahip olduğu temel özellikleri inceleyen bilim dalıdır. Dünyadaki tüm canlılar, görünüşleri, yaşam alanları veya büyüklükleri ne kadar farklı olursa olsun, bazı biyolojik ve kimyasal temel süreçleri paylaşırlar. Bu ortak özellikler, cansız varlıklardan canlıları ayıran temel sınırları çizer.
1. Hücresel Yapı
Tüm canlılar hücre adı verilen temel yapı ve işlev birimlerinden oluşur. Hücre, canlılığın en küçük yapı birimidir. Canlılar hücresel yapılarına göre iki ana gruba ayrılır:
Prokaryot Hücreler
Zarla çevrili çekirdeği ve zarlı organelleri bulunmayan hücre tipidir. Kalıtımsal materyal (DNA) sitoplazmada serbest hâlde bulunur. Bakteriler ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahiptir. Ribozom tüm hücrelerde ortak olarak bulunur.
Ökaryot Hücreler
Zarla çevrili gerçek bir çekirdeğe ve zarlı organellere (mitokondri, endoplazmik retikulum, golgi vb.) sahip hücre tipidir. Protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryot hücre yapısına sahiptir.
2. Beslenme
Tüm canlılar hayatta kalabilmek, enerji üretmek ve yapı taşlarını sentezlemek için beslenmek zorundadır. Beslenme şekilleri iki temel kategoriye ayrılır:
Ototrof Beslenme
Kendi besinini kendisi üretebilen canlılardır. İki yolla gerçekleşir: Fotosentez (ışık enerjisi kullanarak) ve kemosentez (kimyasal enerji kullanarak). Bitkiler, algler ve bazı bakteriler ototroftur.
Heterotrof Beslenme
Kendi besinini üretemeyen, dışarıdan hazır olarak alan canlılardır. Hayvanlar, mantarlar ve pek çok bakteri heterotrof beslenir.
3. Solunum
Besin monomerlerinin (özellikle glikozun) hücre içinde parçalanarak ATP (Adenozin Trifosfat) üretilmesi sürecidir. Amaç besin üretmek değil, metabolik faaliyetler için gerekli enerjiyi (ATP) sağlamaktır. Solunum oksijenli, oksijensiz veya fermantasyon şeklinde olabilir. Tüm canlılar hücresel solunum (veya enerji üretim mekanizmaları) yapar.
4. Metabolizma
Canlı organizmada gerçekleşen tüm kimyasal tepkimelerin bütününe metabolizma denir. Metabolizma iki kısımdan oluşur:
Anabolizma (Özümleme / Yapım)
Küçük moleküllerin birleştirilerek büyük moleküllerin sentezlendiği yapım reaksiyonudur. Örnek: Protein sentezi, fotosentez. Anabolizma sırasında ATP harcanır.
Katabolizma (Yadımlama / Yıkım)
Büyük moleküllerin daha küçük moleküllere parçalandığı yıkım reaksiyonudur. Örnek: Sindirim, hücresel solunum. Katabolizma sırasında enerji açığa çıkar.
5. Homeostazi (İç Denge)
Canlının dış ortamdaki değişmelere rağmen iç ortamını kararlı ve dengeli bir şekilde sabit tutma yeteneğidir. Örneğin insanın vücut sıcaklığının 36.5 derecede sabit tutulması, kan şekerinin dengelenmesi homeostaziye örnektir. Canlılığın devamı için iç dengenin korunması şarttır.
6. Uyarılara Tepki
Canlılar iç ve dış çevrelerinden gelen fiziksel, kimyasal veya biyolojik uyarılara karşı belirli bir tepki gösterirler. Bu tepki bitkilerde yönelme (tropizma) veya nasti hareketleri şeklinde olabilirken, hayvanlarda sinir sisteminin gelişmişliği oranında hızlı ve aktif hareketler şeklinde görülür.
7. Hareket
Tüm canlılar hareket eder. Ancak hareketin şekli canlıdan canlıya değişir:
Aktif Hareket
Hayvanlar kas, kamçı, sil veya yalancı ayak gibi yapılarla yer değiştirme (lokomasyon) hareketi yapar.
Pasif Hareket
Bitkilerde ise yer değiştirme yerine durum değiştirme, yönelme veya ırganma şeklinde pasif hareketler görülür.
8. Üreme
Canlının neslini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler oluşturması sürecidir. Üreme canlıların ortak özelliklerinden biridir ancak canlıların bireysel hayatta kalması için zorunlu değildir; türün devamı için zorunludur. Üreme ikiye ayrılır:
Eşeysiz Üreme
Tek bir atanın katılımıyla, kalıtsal çeşitliliğin olmadığı (temelde mitoza dayanan) üreme şeklidir.
Eşeyli Üreme
Genellikle iki ata bireyin üreme hücrelerinin (gametlerin) birleşmesiyle (döllenme) gerçekleşen ve kalıtsal çeşitlilik sağlayan üreme şeklidir.
9. Uyum (Adaptasyon)
Canlıların belirli bir ortamda yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerin tümüdür. Adaptasyonlar nesiller boyu aktarılır ve biyolojik çeşitliliğin temelini oluşturur.
10. Organizasyon
Tüm canlılar belirli bir organizasyon düzeyine sahiptir. Prokaryotlarda hücresel düzeyde kalırken, gelişmiş ökaryotlarda bu durum hücre, doku, organ, sistem ve organizma şeklinde hiyerarşik bir sıra izler.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Aşağıdaki özelliklerden hangisi dünyadaki tüm canlılar için kesinlikle ortaktır? A) Oksijenli solunum yapma B) Hücresel yapıya sahip olma C) Çok hücreli olma D) Aktif yer değiştirme hareketi yapma E) Eşeyli üreme ile çoğalma
Çözüm: Canlıların tamamı hücre veya hücrelerden oluşur (hücresel yapı). Oksijenli solunum yapmayan (oksijensiz solunum veya fermantasyon yapan) canlılar vardır. Tüm canlılar çok hücreli değildir (bakteriler tek hücrelidir). Her canlı aktif yer değiştirmez (bitkiler yer değiştirmez). Her canlı eşeyli üreme ile çoğalmaz (eşeysiz üreyenler vardır). Bu nedenle doğru yanıt B seçeneğidir.
Örnek 2
Bir araştırmacı incelediği bir canlının; 1. İnorganik maddelerden organik besin sentezleme 2. Glikozu oksijen kullanarak parçalama 3. Aktif olarak yer değiştirme özelliklerine sahip olduğunu gözlemliyor. Buna göre bu canlının kesinlikle hangi alemde yer aldığı söylenebilir?
Çözüm: Öncüllere baktığımızda canlı inorganik maddelerden organik besin üretebiliyorsa ototroftur (fotosentez veya kemosentez yapabilir). Oksijenli solunum yapmaktadır. Aktif yer değiştirme yapabildiği için bitki veya mantar olamaz; ancak bu özellikler tek başına bir alemi kesin olarak tek bir sınıfa indirgemez. Ancak aktif yer değiştirme ve oksijenli solunum hayvanlar aleminde yaygındır, fakat ototrof beslenen hayvan yoktur. Soru kökünde bir çelişki oluşmaması adına, inorganik madde sentezi (ototrof) ile aktif yer değiştirmeyi birlikte yapan ökaryot mikroorganizmalar (örneğin Euglena) veya bazı bakteriler düşünülebilir. Soru tipik olarak tüm canlılarda ortak olan özellikleri ayırt etmeye yöneliktir; burada ototrof olma ve yer değiştirme her canlıda ortak değildir.
Sık Yapılan Hatalar
- Üremenin canlının yaşamını sürdürmesi için zorunlu olduğunun sanılması. (Üreme türün devamı için zorunludur, bireyin hayatta kalması için şart değildir.)
- Solunumun sadece oksijen almak ve vermek ibaret sanılması. (Solunum, hücresel düzeyde ATP üretme sürecidir.)
- Tüm canlılarda oksijenli solunum ortak olduğunun düşünülmesi. (Bazı canlılar sadece fermantasyon veya oksijensiz solunum yapar.)
Sınav İpucu
ÖSYM, canlıların ortak özellikleri sorularında genellikle "tüm canlılar için ortak olan" ile "çoğu canlı için ortak olan" durumları birbirine karıştırtırır. 'Hücresel yapı', 'solunum', 'metabolizma', 'homeostazi' ve 'beslenme' mutlak ortaklıklar iken; 'oksijenli solunum', 'eşeyli üreme' veya 'aktif hareket' her canlıda ortak değildir.