Edebî Akımlara Giriş ve Tarihî Arka Plan
Sanat ve edebiyat tarihi boyunca yazarlar ve şairler, içinde bulundukları dönemin toplumsal olaylarından, felsefi akımlarından ve bilimsel gelişmelerinden etkilenmişlerdir. Ortaya çıkan bu estetik anlayışların ortak bir paydada birleşmesiyle edebî akımlar doğmuştur. Bir edebî akım; sanatçıların benimsedikleri ortak dünya görüşünü, sanat anlayışını, şekil ve içerik özelliklerini, estetik kuralları barındıran sistemler bütünüdür. YKS AYT sınavında bu bölüm, hem doğrudan bilgi sorularında hem de yazar-eser eşleştirmelerinde karşımıza çıkmaktadır.
Klasisizm (Kuralcılık)
-
yüzyıl Fransa'sında akıl ve sağduyuyu en üstün rehber kabul eden, antik Yunan ve Latin edebiyatını örnek alan akımdır. Rasyonelliğin ve kuralların ön planda olduğu bir dönemdir.
-
Temel Özellikleri:
- Akıl ve sağduyu her şeyin üzerindedir; duygular ve hayaller denetim altında tutulur.
- Konular genellikle mitolojiden, tarihten ve seçkin kişilerin hayatından seçilir.
- Kahramanlar soylu ve kusursuz insanlardır.
- Dil ve anlatımda kusursuzluk, açıklık ve saflık aranır; kaba sözlere yer verilmez.
- Sanat sanat içindir anlayışı benimsenmiştir.
- Tiyatroda üç birlik kuralına (zaman, mekân, olay birliği) sıkı sıkıya bağlı kalınmıştır.
- Önemli Sanatçıları: Moliere (tiyatro), Racine (tiyatro), Corneille (tiyatro), La Fontaine (fabl), Boileau (eleştiri), Fenelon.
Romantizm (Coşumacılık)
-
yüzyıl sonlarında Klasisizmin katı kurallarına ve akılcılığına bir tepki olarak doğmuştur. Duyguların, hayallerin, bireyselliğin ve ulusal değerlerin ön plana çıktığı akımdır.
-
Temel Özellikleri:
- Akıl ve mantığın yerini duygu, hayal ve coşku almıştır.
- Konular günlük hayattan, tarihten ve millî olaylardan seçilebilir.
- Eserlerde "iyi-kötü", "zengin-fakir" gibi keskin zıtlıklara yer verilir.
- Yazar, kişiliğini gizlemez; olaylar karşısındaki duygularını ve düşüncelerini doğrudan açıklar.
- Tiyatroda üç birlik kuralı reddedilmiştir.
- Sanat toplum içindir anlayışı savunulmuştur.
- Önemli Sanatçıları: Jean-Jacques Rousseau, Victor Hugo, Lord Byron, Puşkin, Goethe, Schiller, Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi.
Realizm (Gerçekçilik)
-
yüzyılın ikinci yarısında Romantizmin aşırı duygusallığına ve hayalciliğine tepki olarak doğmuştur. Gözleme, belgeye ve dış dünyanın nesnel bir şekilde yansıtılmasına dayanır.
-
Temel Özellikleri:
- Gerçek neyse olduğu gibi, nesnel bir biçimde aktarılır; yazar aradan çekilir.
- Gözlem ve araştırma en temel yöntemdir; insan karakteri çevre ve kalıtım ilişkisiyle ele alınır.
- Kahramanlar sıradan insanlardır ve toplumun her kesiminden seçilebilir.
- Biçim güzelliğine, yalın, açık ve kusursuz bir dile önem verilir.
- Romanda tasvirlere (betimlemelere) geniş yer verilir.
- Önemli Sanatçıları: Gustave Flaubert, Stendhal, Balzac, Charles Dickens, Tolstoy, Dostoyevski, Çehov, Maksim Gorki, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halit Ziya Uşaklıgil, Reşat Nuri Güntekin.
Natüralizm (Doğalcılık)
Realizmin daha da ileri götürülmüş halidir. 19. yüzyılın sonlarında pozitivizm ve determinizm felsefelerinin edebiyata uyarlanmasıyla ortaya çıkmıştır.
- Temel Özellikleri:
- Sanatçı bir bilim insanı gibi tarafsızdır; insanı ve toplumu bir laboratuvar ortamında inceler.
- "Soyaçekim" yasası ve çevre şartları insan davranışlarının temel belirleyicisidir.
- Eserlerde kaba ve serseri tiplere, argoya, sokak diline yer verilir.
- Toplumun aksayan yönleri, çirkinlikler ve ahlaki bozukluklar gizlenmeden anlatılır.
- Önemli Sanatçıları: Emile Zola, Guy de Maupassant, Henrik Ibsen, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Nabizade Nazım.
Parnasizm (Şiirde Gerçekçilik)
Realizmin şiire yansımış biçimidir. 19. yüzyılın ikinci yarısında Romantik şiirin aşırı duygusallığına tepki olarak Fransa'da doğmuştur.
- Temel Özellikleri:
- Şiirde biçim kusursuzluğuna, ölçüye, kafiyeye ve teknik ustalığa büyük önem verilir.
- "Sanat sanat içindir" anlayışı hâkimdir.
- Şiirlerde dış dünya nesnel bir şekilde tasvir edilir; kelime seçimi titizlikle yapılır.
- Mitolojiye ve tarihe ilgi duyulmuştur.
- Önemli Sanatçıları: Theophile Gautier, Leconte de Lisle, Jose Maria de Heredia, Yahya Kemal Beyatlı, Cenap Şahabettin.
Sembolizm (Simgecilik)
-
yüzyılın sonlarında Parnasizme ve Realizme tepki olarak doğmuştur. Dış dünyanın insan üzerindeki izlenimlerini simgelerle ve musikiyle anlatmayı amaçlar.
-
Temel Özellikleri:
- Gerçek nesneler olduğu gibi değil, şairin onlardan edindiği izlenimler ölçüsünde yansıtılır.
- Anlamın kapalı olması savunulmuştur; şiir anlaşılmak için değil, hissedilmek içindir.
- Dilde musikiye, ritme ve kelimelerin çağrışım gücüne büyük önem verilir.
- Serbest müstezat ve serbest nazım biçimleri tercih edilmiştir.
- Önemli Sanatçıları: Charles Baudelaire, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, Stephane Mallarme, Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin.
Sürrealizm (Gerçeküstücülük)
-
yüzyılda Sigmund Freud'un psikanaliz kuramından (bilinçaltı) esinlenerek doğan akımdır. Mantığın denetimini reddeder.
-
Temel Özellikleri:
- Akıl, mantık ve ahlak kuralları dışlanır; bilinçaltı, rüyalar ve içgüdüler esas alınır.
- "Otomatik yazma" tekniği ile akıldan geçenler sansürlenmeden kaleme alınır.
- Önemli Sanatçıları: Andre Breton, Paul Eluard, Louis Aragon, Orhan Veli ve Garipçiler (etkilenenler).
Çözümlü Örnekler
Soru 1
Bu akımda sanatçılar, gerçeği bir bilim insanı gözüyle incelemişlerdir. Onlara göre insan, kalıtımın ve yaşadığı çevrenin bir ürünüdür. Bu nedenle karakterlerin psikolojisi ve davranışları açıklanırken soyaçekim yasalarından ve sosyal çevreden bağımsız düşünülemez. Eserlerde sokak dili ve kaba sözlere de yer verilmiştir.
Bu parçada tanıtılan edebî akım aşağıdakilerden hangisidir? A) Klasisizm B) Romantizm C) Realizm D) Natüralizm E) Parnasizm
Çözüm: Parçada geçen "bilim insanı gözüyle inceleme", "soyaçekim yasası", "çevre" ve "kaba sözlere yer verme" ifadeleri, Realizmin daha katı ve deneysel bir versiyonu olan Natüralizm akımını işaret etmektedir. Doğru seçenek D şıkkıdır.
Soru 2
- Akıl ve sağduyu temel alınmıştır.
- Kahramanlar genellikle soylu kişilerden seçilmiştir.
- Tiyatroda üç birlik kuralına uyulmuştur.
- Konular genellikle mitolojiden alınmıştır.
Yukarıdaki özellikler aşağıdaki edebî akımlardan hangisine aittir? A) Klasisizm B) Romantizm C) Sembolizm D) Sürrealizm E) Futurizm
Çözüm: Verilen maddeler incelendiğinde; akıl, sağduyu, soylu karakterler ve üç birlik kuralı tamamen 17. yüzyıl akılcılığını temsil eden Klasisizm akımının ayırt edici özellikleridir. Doğru seçenek A şıkkıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Realizm ile Natüralizm akımlarının birbirine karıştırılması: Her iki akım da gerçekçiliği savunur ancak Natüralizmde işin içine laboratuvar yöntemi, soyaçekim ve kaba dil girerken Realizmde daha kibar ve dengeli bir gözlem esastır.
- Parnasizm ile Sembolizmin karıştırılması: Parnasizm şiirde biçim ve dış gözlem kusursuzluğunu (Realizmin şiir hali) hedeflerken, Sembolizm anlam kapalılığını, iç dünyayı ve musikiyi (Romantizm ve izlenimciliğe yakın) esas alır.
- Türk edebiyatındaki sanatçıların akımlarla yanlış eşleştirilmesi: Örneğin Ahmet Haşim'in Sembolizm, Yahya Kemal'in Parnasizm temsilcisi olduğu karıştırılmamalıdır.
Sınav İpucu
YKS AYT sorularında bir eserin kahramanlarının psikolojik tahlillerinin çevresel faktörlerle birlikte yapıldığı görülüyorsa Realizm, bu tahlillere soyaçekim ve bilimsel determinizm eşlik ediyorsa Natüralizm düşünülmelidir. Şiir sorularında ise anlam kapalılığı, musiki ve akşam/şafak temaları geçiyorsa doğrudan Sembolizm akımına odaklanılmalıdır.