Kurtuluş Savaşı: Hazırlık Dönemi
Kurtuluş Savaşı'nın hazırlık dönemi, Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamasıyla başlayan işgaller karşısında Türk milletinin haklı direnişini teşkilatlanma sürecidir. Bu dönem, Mustafa Kemal Paşa'nın 9 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışıyla fiilen başlamış ve Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar olan süreci kapsamaktadır.
İşgaller Karşısında İlk Tepkiler ve Cemiyetler
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından yurdun dört bir yanının işgal edilmesi üzerine halk, haklarını savunmak için yerel direniş örgütleri olan Kuvayı Milliye birliklerini kurmuştur. Aynı zamanda basın-yayın yoluyla haklılığımızı duyurmak ve milli bilinci uyandırmak amacıyla çeşitli cemiyetler kurulmuştur. Bu cemiyetler yararlı ve zararlı cemiyetler olmak üzere ikiye ayrılır:
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Kürt Teali Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti, Sulh ve Selamiyet-i Osmaniye Fırkası, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Teal-i İslam Cemiyeti ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası.
- Milli Cemiyetler: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti ve Milli Kongre Cemiyeti.
Kongreler Dönemi ve Milli Egemenlik Vurgusu
Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişiyle birlikte dağınık halde bulunan milli direniş hareketleri merkezileştirilmeye başlanmıştır.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesi ve protesto telgrafları çekilmesi istenmiştir. Amaç milli bilinci uyandırmaktır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Kurtuluş Savaşı'nın amaç, yöntem ve gerekçesi ilk kez belirtilmiştir. "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" maddesi gerekçeyi; "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" maddesi ise hem yöntemi hem de milli egemenlik ilkesini ortaya koymuştur.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongredir. İlk kez manda ve himaye reddedilmiş, geçici bir hükümet kurulması kararlaştırılmıştır.
- Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919): Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiş, manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
- Amasya Görüşmeleri (20 - 22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti adına Salih Paşa ile Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal Paşa arasında gerçekleşmiştir. Osmanlı Hükümeti, Temsil Heyeti'ni hukuken tanımıştır.
TBMM'nin Açılışı ve Ayaklanmalar
İstanbul'un işgali ve Meclis-i Mebusan'ın kapatılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis açılması zorunluluk haline gelmiştir. 23 Nisan 1920'de açılan I. TBMM, kurucu meclis niteliğindedir. Güçler birliği ilkesini benimsemiş ve ulusal egemenliği temel almıştır.
TBMM'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar
Yeni kurulan otoriteye karşı İstanbul Hükümeti ve işgal devletlerinin kışkırtmalarıyla çeşitli ayaklanmalar çıkmıştır:
- İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmaları (Anzavur Ayaklanması, Delibaş Mehmet vb.)
- Kuvayı Milliye yanlısı olup sonradan düzenli orduya karşı çıkanlar (Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları)
- Azınlıkların çıkardığı ayaklanmalar (Pontus ve Ermeni faaliyetleri)
Kurtuluş Savaşı Muharebeler Dönemi
Düzenli ordunun kurulmasından sonra Doğu, Güney ve Batı Cephelerinde savaşlar yapılmıştır.
Doğu ve Güney Cepheleri
- Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasındaki ordu Ermenileri yenilgiye uğratmıştır. Gümrü Antlaşması imzalanmış, TBMM'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur.
- Güney Cephesi: Fransızlar ve işbirlikçileriyle düzenli ordu olmaksızın halk (Kuvayı Milliye) tarafından mücadele edilmiştir. Maraş, Antep ve Urfa kahramanca savunulmuş, Ankara Antlaşması ile kapanmıştır.
Batı Cephesi Savaşları
- I. İnönü Muharebesi (6-11 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferidir. Sonucunda Moskova Antlaşması imzalanmış, Londra Konferansı toplanmış ve İstiklal Marşı kabul edilmiştir.
- II. İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921): Yunan taarruzu püskürtülmüş, İtalyanlar Anadolu'dan çekilmeye başlamıştır.
- Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusunun yenilgisiyle sonuçlanan tek savaştır. Ordu Sakarya nehrinin doğusuna çekilmiştir. Mustafa Kemal Paşa'ya Başkomutanlık yetkisi verilmiştir.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" taktiği uygulanmıştır. 168 yıllık geri çekiliş dönemi sona ermiştir. Kars Antlaşması imzalanmış ve Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ile "Mareşal" rütbesi verilmiştir.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922): Türk ordusunun taarruza geçerek Yunan kuvvetlerini denize döktüğü kesin zaferdir. Mudanya Ateşkes Antlaşması'na zemin hazırlamıştır.
2 Çözümlü Örnek
Örnek 1
Soru: Amasya Genelgesi'nde yer alan "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" kararı, hangi temel rejimin sinyallerini vermiştir? * A) Meşruti monarşi * B) Teokrasi * C) Cumhuriyet ve ulusal egemenlik * D) Oligarşi * E) Mandacılık
Çözüm: Bu ifadede geçen "milletin azim ve kararı" ibaresi, yönetimin doğrudan millete ait olacağını vurgular. Bu durum gelecekteki cumhuriyet yönetimi ve ulusal egemenlik ilkesinin en açık göstergesidir. Doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek 2
Soru: Aşağıdakilerden hangisi I. İnönü Muharebesi'nin uluslararası alandaki siyasi sonuçlarından biri değildir? * A) Moskova Antlaşması'nın imzalanması * B) Londra Konferansı'nın toplanması * C) İstiklal Marşı'nın kabul edilmesi * D) Afganistan ile Dostluk Antlaşması imzalanması * E) TBMM'nin saygınlığının artması
Çözüm: İstiklal Marşı'nın kabul edilmesi iç politikayla ve kültürel alanla ilgilidir; uluslararası siyasi bir sonuç değildir. Diğer tüm seçenekler I. İnönü zaferinin diplomatik yansımalarıdır. Doğru cevap C seçeneğidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Erzurum Kongresi'nin ulusal kararlar almasına rağmen toplanış amacı bakımından bölgesel olduğunu unutmak.
- Kuvayı Milliye'nin kaldırılmasının sebebini sadece disiplinsizlik olarak görmek; aynı zamanda düşmanı yurttan tamamen atacak güçte olmamalarını göz ardı etmek.
- Güney Cephesi'nde düzenli ordunun savaştığını zannetmek (Güneyde mücadele tamamen yerel Kuvayı Milliye birlikleriyle yürütülmüştür).
Sınav İpucu
YKS (AYT) sınavında özellikle Amasya Genelgesi maddeleri, kongrelerin toplanış ve karar özellikleri (bölgesel/ulusal), I. İnönü Muharebesi'nin dış politik sonuçları (MOSFK - Moskova, Afganistan, Londra, İstiklal Marşı, Gümrü) gibi şifrelenebilecek kronolojik bağlantılar sıkça soru olarak gelmektedir. Olayların neden-sonuç ilişkisini iyi kurun.