Yerleşme Kavramı ve Sınıflandırması
İnsanların barınma, beslenme, güvenlik ve ekonomik faaliyetlerini sürdürme amacıyla oluşturdukları meskenler ve bunların oluşturduğu topluluklara yerleşme denir. Yerleşmeler coğrafi, iklimsel, jeomorfolojik ve Beşeri faktörlerin etkisiyle şekillenir. YKS Coğrafya müfredatında yerleşmeler genel olarak iki ana gruba ayrılır: Kırsal yerleşmeler ve kentsel yerleşmeler.
Kırsal yerleşmeler, nüfusun genellikle az olduğu, ekonomik faaliyetlerin temel olarak tarım ve hayvancılığa dayandığı yerleşme biçimidir. Kentsel yerleşmeler ise nüfusu kalabalık olan, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetlerin (sanayi, ticaret, hizmet) ön planda olduğu alanlardır.
Kırsal Yerleşme Tipleri
Kırsal yerleşmeler dokularına ve sürelilik durumlarına göre sınıflandırılır. Süreklilik açısından yerleşmeler sürekli ve geçici olmak üzere ikiye ayrılır.
Sürekli Kırsal Yerleşmeler
Yıl boyunca insanların ikamet ettiği, ekonomik faaliyetlerin kesintisiz sürdürüldüğü yerleşmelerdir. Türkiye'de köy, köy altı yerleşmelerinden mahalle, mezra, divan ve çiftlik gibi türler sürekli yerleşmelere örnek oluşturur. * Köy: En küçük idari yerleşme birimidir. Genellikle camisi, okulu ve ortak ortak kullanım alanları bulunur. * Mezra: Genellikle birkaç evden oluşan, tarım ve hayvancılığın birlikte yapıldığı, köye bağlı sürekli yerleşmedir. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındır. * Divan: Birden fazla mahallenin birleşmesiyle oluşan ve genellikle Batı Karadeniz bölgesinde (Bolu, Sinop, Kastamonu) görülen yerleşme tipidir. * Çiftlik: Geniş bir arazi üzerine kurulmuş, tarım ve hayvancılık yapılan, genellikle bir aileye veya kişiye ait konut ve eklentilerinden oluşan yerleşmelerdir.
Geçici Kırsal Yerleşmeler
Yılın belirli dönemlerinde, ekonomik faaliyetlerin (özellikle hayvancılık ve yaylacılık) mevsime bağlı olarak yapılması amacıyla kurulan geçici nitelikteki yerleşmelerdir. * Yayla: Genellikle yaz aylarında yüksek kesimlerdeki gür otlaklardan yararlanmak ve serinlemek amacıyla çıkılan geçici yerleşmelerdir. Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde oldukça yaygındır. * Kom: Hayvancılık faaliyetleri için dağlık alanlarda kurulan, taş duvarlı ve barınak niteliğindeki geçici yerleşmelerdir. * Ağıl: Küçükbaş hayvanların geceyi geçirmesi ve barınması için etrafı çit veya duvarla çevrilmiş açık veya yarı açık alanlardır. * Oba: Göçebe veya yarı göçebe aşiretlerin çadırlardan oluşan geçici barınma yerleridir. * Dam: Genellikle Ege, Göller Yöresi ve Batı Anadolu'da görülen, tarım ve hayvancılığın birlikte yürütüldüğü geçici veya yarı kalıcı yerleşmelerdir. * Dalyan: Deniz kenarlarında veya göllerde balık avlamak ve kurutmak amacıyla kurulan geçici yerleşmelerdir.
Kırsal Yerleşmelerin Dokuları
Kırsal yerleşmelerin meskenlerinin birbirine olan mesafesine göre dokusal sınıflandırması yapılır: * Toplu Yerleşme: Meskenlerin birbirine çok yakın olduğu yerleşme tipidir. Genellikle su kaynaklarının sınırlı olduğu kurak veya yarı kurak alanlarda (İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu) ve arazi pürüzsüzlüğünün az olduğu yerlerde görülür. * Dağınık Yerleşme: Meskenlerin birbirinden uzak, dağınık olduğu yerleşme tipidir. Su kaynaklarının bol olduğu, arazinin engebeli ve tarım alanlarının parselce küçük olduğu yerlerde (Karadeniz Bölgesi) yaygındır. * Çizgisel (Yolboyu) Yerleşme: Akarsu vadileri, karayolları veya kıyı çizgisi boyunca uzanan yerleşmelerdir.
Kentsel Yerleşmeler ve Fonksiyonları
Kentler, nüfus büyüklüklerinin yanı sıra üstlendikleri ekonomik, idari ve kültürel işlevlere (fonksiyonlara) göre sınıflandırılır. Bir kentin birden fazla fonksiyonu olabilir ancak genellikle bir veya birkaç tanesi ön plana çıkar. * İdari Kentler: Başkentler ve idari merkezlerdir (Örneğin Ankara). * Ticaret Kentleri: Ulaşım yollarının kesiştiği, pazar ve borsaların bulunduğu merkezlerdir (Örneğin İstanbul, İzmir). * Sanayi Kentleri: Fabrikaların ve üretim tesislerinin yoğun olduğu yerlerdir (Örneğin Kocaeli, Bursa). * Turizm Kentleri: Tarihi, kültürel veya doğal güzellikleri ile ön plana çıkan yerlerdir (Örneğin Antalya, Bodrum). * Tarım Kentleri: Tarımsal üretimin ve ticaretinin merkezi olan kasaba ve şehirlerdir (Örneğin Adana, Konya). * Madencilik Kentleri: Zengin yer altı kaynaklarının işletildiği yerlerdir (Örneğin Zonguldak, Batman).
Kurallar ve Coğrafi Dağılış İlkeleri
- Yerleşmelerin kuruluş yerinde su kaynaklarının varlığı, iklimin elverişliliği ve toprak verimliliği temel belirleyicidir.
- Engebenin fazla olduğu yerlerde tarım alanları daralır ve dağınık yerleşmeler ortaya çıkar.
- Su kaynaklarının yetersiz olduğu yerlerde meskenler su kaynağı etrafında toplanarak toplu yerleşmeyi oluşturur.
Sık Yapılan Hatalar
- Hata: Yayla yerleşmelerinin sadece Karadeniz Bölgesi'nde görüldüğünü düşünmek.
- Doğru: Yaylacılık faaliyeti Akdeniz, Ege ve Doğu Anadolu başta olmak üzere hemen hemen tüm dağlık bölgelerde yaygındır; ancak ekonomik ve kültürel amaçları yörelere göre farklılık gösterebilir.
- Hata: Mezra ile köyün aynı statüde olduğunu zannetmek.
- Doğru: Mezra köy altı yerleşmesidir ve idari olarak bir köye bağlıdır.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: Türkiye haritası üzerinde işaretlenmiş bazı merkezlerde kırsal yerleşmelerin dağınık dokulu olduğu görülmüştür. Bu durumun temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Yer şekillerinin dağlık ve engebeli olması B) Su kaynaklarının yetersiz olması C) Tarım topraklarının geniş ve düz olması D) Yaz kuraklığının belirgin olması E) Toprak tiplerinin verimsiz olması
Çözüm: Dağınık yerleşmelerin temel koşulu arazinin engebeli ve dağınık olması, su kaynaklarının ise her yerde bol bulunmasıdır. Bu sayede her aile kendi tarlasının yanına evini yapabilir. Doğru cevap A seçeneğidir.
Örnek 2
Soru: Aşağıdaki köy altı yerleşmelerinden hangisi kalıcı (sürekli) yerleşme sınıfına girer? A) Yayla B) Kom C) Mezra D) Ağıl E) Oba
Çözüm: Yayla, kom, ağıl ve oba yılın belirli dönemlerinde kullanılan geçici yerleşmelerdir. Mezra ise tarım ve hayvancılığın yıl boyunca yapıldığı, sürekli köy altı yerleşmelerinden biridir. Doğru cevap C seçeneğidir.
Sınav İpucu
ÖSYM, AYT Coğrafya sorularında köy altı yerleşmelerini (Divan, Mezra, Kom, Yayla vb.) bölgesel dağılışlarıyla birlikte sormayı sever. Özellikle Doğu Anadolu'daki mezralar ile Karadeniz'deki dağınık yerleşme ve yayla ilişkisine dikkat edin. Sorularda 'sürekli' ve 'geçici' ayrımını yaparken ekonomik faaliyetin mevsime bağlı olup olmadığını kontrol edin.