Dil Bilgisi ve Yapı Bilgisinin Temelleri
Dil bilgisi, bir dilin ses, şekil, anlam ve cümle yapısını inceleyen, kurallarını belirleyen bilim dalıdır. KPSS (Lisans) Türkçe testinde dil bilgisi soruları, adayların Türkçenin yapısal özelliklerini kavrama, sözcükleri kök ve eklerine doğru ayırma ve cümleler arasındaki yapısal ilişkileri kurabilme becerilerini ölçer. Bu ünitenin temelini kök, ek, gövde, yapım ekleri, çekim ekleri ve sözcük yapıları oluşturur.
Sözcükte Yapı ve Kök Türleri
Sözcükte yapı, bir kelimenin anlamlı en küçük parçası olan kökten başlayarak aldığı eklerle nasıl şekillendiğini inceler. Sözcüklerin yapı analizini doğru yapabilmek için öncelikle kök türlerinin eksiksiz bilinmesi gerekir.
- İsim Kökü: Varlıkların, kavramların adını bildiren, -mek / -mak mastar ekini alamayan köklerdir. Örnek: masa, yol, insan, balık.
- Fiil Kökü: İş, oluş, hareket bildiren, -mek / -mak mastar ekini alabilen köklerdir. Örnek: gel-, yaz-, oku-, gül-.
- Ortak Kök (Kökteş Kök): Hem isim hem de fiil kökü olarak kullanılabilen, aralarında anlam bağı bulunan köklerdir. Örnek: boya, barış, tat, ekşi.
- Sesleş Kök (Sesteş Kök): Yazılışları aynı, anlamları tamamen farklı olan ve aralarında hiçbir anlam bağı bulunmayan köklerdir. Örnek: yüz (sayı, insan yüzü, yüzmek).
- Yansıma Kök: Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan köklerdir. Örnek: pat-, çat-, miyav-, gürbüt.
Eklerin İşlevleri: Yapım ve Çekim Ekleri
Kök veya gövdelere gelerek yeni sözcük türeten ya da sözcüklerin cümle içindeki görevlerini belirleyen ekler iki ana gruba ayrılır.
- Yapım Ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil yapım ekleri olmak üzere dörde ayrılır. Örnek: göz (isim kökü) + lük (yapım eki) = gözlük (yeni anlam). Yeni bir sözcük türettiği için sözcüğün yapısını türemiş yapar.
- Çekim Ekleri: Sözcüğün anlamını değiştirmeyen, onu cümledeki diğer sözcüğe bağlayan ya da zamana, sayıya bağlayan eklerdir. İsim çekim ekleri (hal ekleri, iyelik ekleri, çoğul eki, ilgi eki) ve fiil çekim ekleri (kip ekleri, kişi ekleri) olarak incelenir. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez, sözcük basit yapılı kalmaya devam eder.
Sözcüklerin Yapı Bakımından İncelenmesi
Türkçede sözcükler yapılarına göre üç gruba ayrılır:
- Basit Sözcükler: Yapım eki almamış, sadece çekim eki almış veya hiç ek almamış sözcüklerdir. Örnek: evlerimizde (ev: kök, -ler: çekim eki, -imiz: çekim eki, -de: çekim eki -> Yapısı basittir).
- Türemiş Sözcükler: En az bir yapım eki almış sözcüklerdir. Örnek: gözlükçü (göz: isim kökü, -lük: yapım eki, -çü: yapım eki -> Yapısı türemiştir).
- Birleşik Sözcükler: Birden fazla sözcüğün yeni bir anlam oluşturmak ya da ses düşmesi/türemesi yaşamak suretiyle bir araya gelmesiyle oluşan sözcüklerdir. Örnek: Hanönü, sivrisinek, basmakalıp.
Cümlede Yapı ve Cümle Türleri
Cümleler yüklemin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır. KPSS sorularında en yoğun karşılaşılan başlık cümlenin yapısıdır.
- Basit Cümle: İçinde tek bir yüklem bulunan ve yan cümlesi (fiilimsi vb.) bulunmayan cümlelerdir. Tek bir yargı bildirir.
- Birleşik Cümle: Tek bir ana yüklemi olan ancak içinde yan yargı (fiilimsi, şart, iç içe cümle, ki bağlacı) barındıran cümlelerdir.
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemin virgül veya noktalı virgül ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Kendi içinde bağımlı ve bağımsız sıralı olarak ikiye ayrılır.
- Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemin bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
Çözümlü Örnek Sorular
Soru 1
"Ağaçların yaprakları sarardıkça sonbaharın hüznü şehri sarıyordu." cümlesindeki sözcüklerin yapı özelliklerini inceleyiniz.
Çözüm: * Ağaçların: "Ağaç" isim kökü, "-lar" çoğul eki (çekim eki), "-ın" ilgi eki (çekim eki). Yapım eki almadığı için basit sözcüktür. * Yaprakları: "Yaprak" isim kökü, "-ları" iyelik ve belirtme ekleri (çekim eki). Yapım eki almadığı için basit sözcüktür. * Sarardıkça: "Sarı" isim kökü, "-ar" isimden fiil yapım eki alarak fiile dönüşmüş (sarı kökü sararmak olmuş, ünsüz düşmesi var), "-dıkça" zarf-fiil eki (yapım ekidir, fiilimsi ekleri yapım eki kabul edilir). Yapım eki aldığı için türemiş sözcüktür. * Sonbaharın: "Sonbahar" iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur, bu nedenle birleşik sözcüktür. * Hüznü: "Hüzün" isim kökü (ünlü düşmesi var), "-ü" belirtme eki (çekim eki). Basit sözcüktür. * Şehri: "Şehir" isim kökü (ünlü düşmesi var), "-i" belirtme eki (çekim eki). Basit sözcüktür. * Sarıyordu: "Sarı" isim kökünden türeyen "sarar-" fiil kökü, "-yor" şimdiki zaman eki (çekim eki), "-du" görülen geçmiş zaman eki (ek eylem/çekim eki). Yapım eki almıştır ancak kök halindeki sarıdan türediği için bu kelimenin kendisi türemiştir (sarı > sarar-). Tam analizde türemiş fiildir.
Soru 2
"Dün aldığımız kitapları masanın üzerine düzenli bir şekilde yerleştirdik." cümlesinin yapısını ve cümle türünü belirleyiniz.
Çözüm: * Cümleyi incelediğimizde yüklem "yerleştirdik" sözcüğüdür ve tektir. * Cümlenin içinde yüklem dışında yargı bildiren unsurlar var mı diye bakılır: "aldığımız" sözcüğündeki "-dık" sıfat-fiil ekidir. Sıfat-fiiller yan cümlecik oluşturur. * Tek yüklemi olan ve içinde fiilimsi barındıran bu cümle yapı bakımından girişik birleşik bir cümledir.
Sık Yapılan Hatalar
- Fiilimsi Eklerini Çekim Eki Sanmak: Fiilimsi ekleri (-ma, -ış, -mak, -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş vb.) her zaman yapım eki kabul edilir. Fiilimsi alan bir sözcük türemiş yapılıdır.
- Kök Türünü Yanlış Belirleme: "Boyamak" sözcüğünün kökünü isim sanmak sık yapılan bir hatadır. Boya sözcüğü ortak köktür; "boya-" fiil kökü veya "boya" isim kökü olarak kullanılabilir, cümlenin gelişine göre değerlendirilmelidir.
- Birleşik Sözcükleri Türemiş Sanmak: "Kahvaltı" sözcüğü kahve altı sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur, türemiş değil birleşik kelimedir.
Sınav İpucu
ÖSYM, yapı sorularında genellikle adayları ses olaylarıyla düşürmeye çalışır. Ünlü düşmesi veya ünsüz yumuşaması olan sözcükler türemiş veya birleşik hale gelmez; kökte ya da ek alırken ses olayım yaşanmış olması sözcüğün yapısını değiştirmez. Örneğin "beslemek" sözcüğü "besi" kökünden türemiştir ve türemiş bir fiildir. Ses olaylarına takılmadan önce kelimenin kökünü ve aldığı yapım eklerini net bir şekilde tespit edin. Kesin tarihler veya sınav takvimi için her zaman resmi ÖSYM duyurularını kontrol edin.