Bu konuda ne öğrenirsin?
KPSS Eğitim Bilimleri sınavının en stratejik alanlarından biri olan Program Geliştirme ünitesinde, bir eğitim sürecinin mutfağında nelerin yaşandığını tüm detaylarıyla öğreneceksin. Bir öğretim sürecinin hedeflerinin nasıl belirlendiğini, bu hedeflere ulaşmak için içeriklerin neye göre seçilip düzenlendiğini, öğrenme-öğretme süreçlerinin hangi ilkeler doğrultusunda tasarlandığını ve son aşamada programın başarısının nasıl değerlendirildiğini kavramış olacaksın. Sınavda karşına çıkacak olan sorular; Posner’ın program sınıflaması, Taba-Tyler modeli gibi tasarım yaklaşımları, içerik düzenleme modelleri (sarmal, modüler, piramitsel vb.) ve eğitimde hedef alanlarının (bilişsel, duyuşsal, devinişsel) taksonomik çözümlemeleri üzerine kuruludur. Bu üniteyi özümsediğinde, ÖSYM’nin "bir öğretmenin derste yaptığı uygulamanın hangi program türüne veya tasarımına karşılık geldiğini" sorgulayan senaryo bazlı sorularını zorlanmadan çözecek, çeldiricileri kolayca eleyebilecek seviyeye geleceksin.
Temel kavramlar
Örtük ve İhmal Edilen Program: Yazılı olmayan, okulun iklimi, öğretmen tutumları ve sosyal çevre aracılığıyla kendiliğinden kazanılan örtük program; ÖSYM tarafından sıklıkla resmi programla kıyaslanarak sorulur. İhmal edilen (geçersiz) program ise resmi programda yer almasına rağmen zaman, imkânsızlık veya öğretmenin tercihi nedeniyle öğretilmeyen, üstü çizilen konulardır. Soru editörleri bu iki kavramı aynı paragrafta verip çeldirici olarak kullanmayı çok sever.
Tasarım Yaklaşımları (Konu, Öğrenen ve Sorun Merkezli): Konu merkezli tasarımlar bilginin aktarılmasına ve disipline odaklanırken (geniş alan, disiplin tasarımı); öğrenen merkezli tasarımlar (yaşantı merkezli, çocuk merkezli) bireyin ilgi ve ihtiyaçlarını merkeze alır. Sorun merkezli tasarımlar (çekirdek, yaşam şartları) ise toplumsal problemlere ve eleştirel düşünmeye yöneliktir. Sorularda "öğrencinin derse gelmeden önceki ilgisi" mi yoksa "süreçte ortaya çıkan ilgisi" mi vurgulanıyor, buna dikkat etmelisin.
İçerik Düzenleme Modelleri: İçeriğin doğrusal mı, ön koşul ilişkilere bağlı piramitsel mi, yoksa her aşamada derinleşerek tekrarlanan sarmal mı olduğunu ayırt etmek hayati önem taşır. ÖSYM özellikle sarmal yaklaşımı (önceden öğrenilenlerin genişletilerek yeniden ele alınması) ve modüler yaklaşımı (bağımsız öbekler/öğrenme halkaları) seçeneklere yoğun şekilde yerleştirir.
Gagne ve Bloom Taksonomisi: Bilişsel alanın alt basamakları (bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez, değerlendirme veya yenilenmiş taksonomiye göre hatırlama, anlama, uygulama, çözümleme, değerlendirme, yaratma) doğrudan hedeflerin niteliğini belirler. Soru kökünde öğretmenin öğrenciden istediği görevin karmaşıklık düzeyi, hedefin hangi basamakta olduğunu doğrudan işaret eder.
Programın Ögeleri Arasındaki Dinamik İlişki: Hedef, içerik, öğrenme-öğretme süreci ve değerlendirme ögeleri birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Bütün süreç hedeflere göre şekillenir; değerlendirme ise hedeflere ulaşılma derecesini belirler. Yapılan bir değişikliğin diğer tüm ögeleri nasıl etkilediği, soruların ana kurgusudur.
Sık yapılan hatalar
Örtük Program ile Ekstra Programı Karıştırmak: Adaylar sıklıkla okulun düzenlediği tiyatro, kulüp faaliyetleri gibi planlı ama ders dışı etkinlikleri örtük program sanır. Ekstra program planlı, yazılı ve gönüllülüktür. Örtük program ise tamamen yazısız, informal ve okul atmosferine dayalıdır. Soruda "planlı etkinlik" ifadesini gördüğün an ekstra programa yönelmelisin.
Sarmal Yaklaşım ile Doğrusal Yaklaşımı Eşitlemek: Konuların birbirinin ön koşulu olması ile konuların giderek derinleşmesi aynı şey değildir. Doğrusal yaklaşımda aşamalılık esastır, bir konu bitmeden diğerine geçilmez ve geri dönülmez. Sarmal yaklaşımda ise geçmiş konular sürekli genişletilerek ve derinleştirilerek tekrar edilir.
İhtiyaç Belirleme Yaklaşımlarını Yanlış Yorumlamak: Analitik yaklaşım gelecekte ortaya çıkabilecek durumları; demokratik yaklaşım çoğunluğun beklentilerini; betimsel yaklaşım bir durumun varlığı ile yokluğu arasındaki farkı; farklar yaklaşımı ise beklenen performans ile gerçekleşen performans arasındaki farkı inceler. Soruda "gelecek/eğilim" kelimelerini gördüğünde hemen analitik yaklaşıma gitmelisin.
Hedef Yazımı ile Etkinlik Yazımını Birbiriyle Karıştırmak: Öğretmenin derste yaptırdığı bir uygulama "öğrenme-öğretme süreci"dir; bu uygulamanın sonucunda öğrenciye kazandırılmak istenen özellik ise "hedef"tir. Soru kökünün senden bir öğretmen davranışını mı yoksa kazanımı mı istediğine çok dikkat etmelisin.
Nasıl çalışılır?
Kavram Haritası Çıkararak Başla: Program geliştirme tamamen hiyerarşik ve mantıksal bir yapıya sahiptir. Programın felsefi, toplumsal, psikolojik ve bireysel temellerini tek bir büyük zihin haritasında birleştir. Kavramlar arasındaki bağlantıları görselleştirmek zihnindeki karışıklığı tamamen çözecektir.
ÖSYM Dilini Çözmek İçin Senaryo Sorularına Odaklan: Ezber bilgi sorularından ziyade bir öğretmenin dersteki tutumunu, hazırladığı yıllık planı veya sınav sorusunu anlatan "örnek olay" sorularını çöz. Sorudaki öğretmenin hangi felsefeyi benimsediğini (daimicilik, esasicilik, ilerlemecilik, yeniden kurmacılık) tahlil etme pratikleri yap.
Çeldirici Analizi Yap: Çözdüğünü düşündüğün fakat yanlış çıkan sorularda, doğru cevaba değil çeldiriciye odaklan. Soru editörünün seni hangi anahtar kelimeyle kandırdığını tespit et. Özellikle "Örtük - Ekstra", "Çocuk Merkezli - Yaşantı Merkezli" ayrımlarını veren soru kalıplarını bir deftere not et.
Soru Bankalarındaki Modüler Ayrımı İncele: Yaklaşık 400-450 soru içeren bu ünite testlerinde soruları tek oturuşta bitirmek yerine; hedefler, içerik tasarımı, ihtiyaç belirleme gibi alt başlıklara bölerek çöz. Konu çalışmasının hemen ardından ilgili alt başlığın testini çözmek bilgiyi kalıcı hale getirir.
Konu Sonlarında Çıkmış Soruları Kronolojik Çöz: Son 10 yılın Eğitim Bilimleri çıkmış sorularını incelediğinde, ÖSYM'nin soru kalıplarını ve çeldirici yazma mantığını neredeyse hiç değiştirmediğini göreceksin. Çıkmış sorular senin için en güvenilir pusuladır.
Mini kontrol
S.1) Bir öğretmenin ders planında yer almamasına rağmen, sınıfa getirdiği bir gazete haberi üzerinden öğrencilerle toplumsal kuralları tartışması hangi program türüne örnektir? Cevap: Örtük program değil; o an kendiliğinden gelişen ve resmi planda olmayan bir durum olduğu için "kendiliğinden/anlık (informal) öğrenme" veya örtük program kapsamındaki sınıf içi dinamiklerdir.
S.2) "Öğrencilerin ileride karşılaşabilecekleri olası problemleri ve mesleki gereksinimleri şimdiden öngörerek içerik hazırlama" hangi ihtiyaç belirleme yaklaşımıdır? Cevap: Geleceğe ve olası değişmelere odaklandığı için "Analitik yaklaşım"dır.
S.3) Konuların birbirini izlediği, ardışık ve ön koşul ilişkisine göre sıralandığı, geçmiş konulara tekrar dönülmeyen içerik düzenleme modeli hangisidir? Cevap: Konuların esnek olmadığı ve aşamalı ilerlediği "Doğrusal (Lineer) içerik düzenleme modeli"dir.