Ekonomik Coğrafyaya Giriş ve Temel Esaslar
Ekonomik coğrafya, beşeri coğrafyanın alt dalı olup insanların ekonomik faaliyetlerinin (üretim, dağıtım, tüketim) yeryüzündeki dağılışını, bu faaliyetlerin doğal ve beşeri çevreyle olan etkileşimini inceler. Türkiye, sahip olduğu iklim çeşitliliği, yer altı zenginlikleri, jeopolitik konumu ve genç nüfus yapısı sayesinde ekonomik faaliyetler açısından oldukça dinamik bir yapıya sahiptir. KPSS (Lisans) sınavında bu üniteden hem doğrudan bilgiye dayalı sorular hem de bölgesel dağılış ilişkilerini irdeleyen yorum soruları gelmektedir.
Tarım ve Hayvancılık Faaliyetleri
Türkiye'de tarım, iklim şartlarına büyük ölçüde bağımlıdır. Tarım ürünlerinin coğrafi dağılışında sıcaklık, yağış, yer şekilleri ve toprak türü belirleyici temel faktörlerdir.
Başlıca Tarım Ürünleri ve Yetişme Şartları
- Buğday: Karasal iklimin hakim olduğu İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu'da yaygındır. Hasat döneminde kuraklık ister.
- Çay: Doğu Karadeniz kıyı şeridinde, bol yıkanmış topraklar ve yüksek nem/yağış şartlarında yetişir.
- Fındık: Doğu Karadeniz başta olmak üzere Ordu, Giresun ve Sakarya çevrelerinde mikroklima veya ılıman okyanusal iklim etkisiyle üretilir.
- Pamuk: Güneydoğu Anadolu (GAP ile birlikte üretim patlaması yaşamıştır), Ege ve Çukurova havzalarında yaz kuraklığı ve sulama imkanı ile yetişir.
- Üzüm: Kuraklığa en dayanıklı meyvelerden biridir; en çok Manisa ve Ege Bölgesi'nde, ayrıca İç Anadolu'da üretilir.
Hayvancılık Türleri
- Mer'a (Otlak) Hayvancılığı: Yağışın bol olduğu ve dağlık çayırların bulunduğu Erzurum-Kars yöresinde büyükbaş hayvancılık yaygındır. İklime bağımlı olduğu için verim yıllara göre dalgalanır.
- Ahır (Besi) Hayvancılığı: Tüketim merkezlerine yakın yerlerde, özellikle büyük şehirlerin çevresinde (Marmara ve Batı Anadolu) yem bitkilerine dayalı olarak yapılır. İklime bağımlılığı azdır.
- Kıl Keçisi: Dağlık ve çalılık alanlarda, özellikle Toroslar'da yaygındır. Ormanlara zarar verdiği gerekçesiyle sınırlandırılmaktadır.
Madencilik ve Enerji Kaynakları
Türkiye, jeolojik geçmişinin karmaşık yapısı nedeniyle zengin bir maden çeşitliliğine sahiptir ancak rezerv büyüklüğü açısından bazı madenlerde dışa bağımlıdır.
Önemli Madenler ve Çıkarıldığı Yerler
- Bor Mineralleri: Türkiye, dünya bor rezervlerinin çok büyük bir kısmına sahiptir. Balıkesir (Sultançayırı), Kütahya (Emet), Eskişehir (Kırka) ve Bursa (Kestelek) başlıca yataklardır.
- Kömür: Taşkömürü Zonguldak ve çevresinde (Paleozoyik arazide) çıkarılırken, linyit Türkiye'nin hemen hemen her bölgesinde (özellikle Afşin-Elbistan, Soma, Tavşanlı, Yatağan) termik santrallerin hammaddesi olarak yaygın biçimde çıkarılır.
- Krom: Paslanmaz çelik yapımında kullanılır; Elazığ (Guleman), Fethiye ve Muğla çevresinden çıkarılır.
Enerji Üretim Kaynakları
- Hidroelektrik: Dağlık ve engebeli bir ülke olmamız nedeniyle potansiyelimiz yüksektir. En çok Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da barajlar aracılığıyla üretilir.
- Yenilenebilir Enerji: Rüzgar enerjisi Ege ve Marmara kıyılarında, güneş enerjisi ise İç Anadolu ve özellikle Güneydoğu Anadolu'da hızla gelişmektedir.
Sanayi, Ulaşım ve Ticaret
Sanayi tesislerinin yer seçiminde hammaddeye yakınlık, enerji kaynakları, ulaşım, pazar ve iş gücü etkili olur.
Sanayinin Dağılışı
- İstanbul-Kocaeli-Bursa (Marmara Havzası): Pazar, ulaşım, sermaye ve kalifiye iş gücü nedeniyle sanayinin kalbidir.
- İzmir ve Çevresi: Liman kenti olması ve tarımsal hammaddeye yakınlığı ile ön plana çıkar.
- Karabük ve Ereğli: Demir-çelik sanayisi, taşkömürüne yakınlık (enerjiye yakınlık) faktörüyle kurulmuştur.
Ulaşım Ağları
Türkiye'nin dağların genellikle doğu-batı yönlü uzanması, iç kesimler ile kıyılar arasındaki ulaşımı zorlaştırmış; tünel ve viyadüklerin (örneğin Ilgaz Tüneli, Ovit Tüneli) yapımını zorunlu kılmıştır. Demiryolu ağı özellikle limanları iç kesimlere bağlamak amacıyla geliştirilmektedir.
Turizm Faaliyetleri
Türkiye, üç tarafının denizlerle çevrili olması, zengin tarihi birikimi, iklim çeşitliliği ve yer şekilleri sayesinde turizm çeşitliliğinde dünya liderliğine oynamaktadır. Deniz turizmi (Akdeniz ve Ege kıyıları) yanında kış turizmi (Uludağ, Palandöken, Erciyes), termal turizm ve kültürel turizm (Kapadokya, Efes, Göbeklitepe) ülke ekonomisine büyük katkı sağlar.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: Aşağıdaki tarım ürünlerinden hangisinin iklim seçiciliği en azdır ve Türkiye'nin hemen hemen her bölgesinde (yükselti şartları hariç) yetişme imkanı bulur? * A) Çay * B) Fındık * C) Buğday * D) Muz * E) Turunçgiller Çözüm: Buğday, karasal iklim şartlarına uyum sağlayan ve kış soğuklarına dayanıklı bir tahıldır. Doğu Karadeniz'in kıyı kesimi hariç Türkiye'nin hemen her bölgesinde tarımı yapılabilir. Çay ve fındık nemsiz ve ılıman iklim isterken, muz ve turunçgiller Akdeniz iklimine özgüdür. Doğru yanıt C seçeneğidir.
Örnek 2
Soru: Türkiye'de bazı sanayi kolları hammaddenin bozulabilir veya taşınmasının zor/maliyetli olması nedeniyle hammaddeye yakın yerlerde kurulur. Buna göre aşağıdaki illerin hangisinde bu kurala örnek olarak şeker fabrikası veya konserve tesisi bulunması beklenmez? * A) Uşak * B) Van * C) Rize * D) Hakkari * E) Balıkesir Çözüm: Şeker pancarı çabuk bozulduğu için söküldüğü anda işlenmelidir, bu nedenle şeker fabrikaları tarım alanlarına yakın kurulur. Hakkari ilinde coğrafi ve iklimsel koşullar, ayrıca tarımsal altyapı yetersizliği nedeniyle şeker pancarı veya geniş çaplı tarımsal sanayi tesisleri yaygın değildir. Doğru yanıt D seçeneğidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Çay ve fındık üretiminin sadece Karadeniz bölgesine ait olduğunu düşünmek; ancak fındık Sakarya ve çevresinde de yoğun şekilde üretilir.
- Taşkömürü ile linyitin çıkarıldığı alanları karıştırmak; taşkömürü sadece Zonguldak havzasında bulunurken linyit tüm bölgelerde yaygındır.
- Mer'a hayvancılığının iklime bağlı olmadığını zannetmek; mer'a hayvancılığı doğrudan yağışa ve otlakların durumuna bağlıdır.
Sınav İpucu
ÖSYM, ekonomik coğrafya sorularında genellikle "neden-sonuç" ve "yer şekilleri-ulaşım-sanayi" ilişkisini sorgular. Bir madenin çıkarıldığı yer ile işlendiği yerin her zaman aynı olmadığını (ulaşım ve enerji maliyetleri nedeniyle) unutmayın.