1990'lar ve 2000'ler Krizlerinin Yapısal Arka Planı
Türkiye ekonomisi, 1980 sonrasında uygulanan dışa açık büyüme ve sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi politikaları sonucunda, uluslararası sermaye akımlarına karşı son derece açık bir yapı kazanmıştır. 1989 yılında karar verilen Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile sermaye hareketleri tam anlamıyla serbest bırakılmış, kısa vadeli sıcak para akışları ülkeye hızla girmeye başlamıştır. Bu durum, makroekonomik dengelerin kırılganlaşmasına, kamu maliyesinin bozulmasına ve yüksek enflasyon ortamının kalıcılaşmasına zemin hazırlamıştır. 1990'lı yıllar boyunca siyasi istikrarsızlıklar, koalisyon hükümetleri ve mali disiplinsizlik, krizlerin kronikleşmesindeki temel faktörler olarak öne çıkmıştır.
1994 Ekonomik Krizi ve 5 Nisan Kararları
1994 Krizi'nin Nedenleri ve Gelişimi
1990'lı yılların başında kamu açıkları hızla büyüme kaydetmiş ve bu açıklar Merkez Bankası kaynaklarından (kısa vadeli avanslar) finanse edilmiştir. Kamu bankaları üzerinden görev zararlarının artması ve hazinenin borçlanma faizlerinin yükselmesi mali yapıyı taşıyamaz hale getirmiştir. Hükümetin düşük faiz politikasında ısrar etmesi ve piyasa gerçekleriyle bağdaşmayan borçlanma ihaleleri, Ocak 1994'te uluslararası derecelendirme kuruluşlarının Türkiye'nin notunu düşürmesiyle sert bir sermaye çıkışına (sermaye kaçışına) yol açmıştır.
Döviz talebi patlamış, Merkez Bankası rezervleri hızla erimiştir. Türk Lirası büyük bir değer kaybı yaşamış, gecelik faizler yüzde 300'lü ve hatta binli rakamlara ulaşmıştır.
5 Nisan 1994 İstikrar Tedbirleri
Krizin ardından kamu maliyesini dengelemek ve dış dengeleri düzeltmek amacıyla 5 Nisan 1994 tarihinde kapsamlı istikrar kararları alınmıştır: * Kamu harcamalarının kısılması ve bazı yatırımların durdurulması, * Türk Lirası'nda maxidevalülasyon yapılması, * KİT (Kamu İktisadi Teşebbüsleri) ürünlerine büyük zamlar yapılması, * Vergi tabanının genişletilmesi amacıyla yeni vergilerin (net aktif vergisi vb.) getirilmesi. Bu kararlar kısa vadede ekonomide derin bir daralmaya (resesyona) yol açmış, işsizlik ve enflasyon patlama yapmıştır.
1998-1999 Küresel Karsı Şoklar ve 1999 İstikrar Programı
1990'ların sonuna doğru Türkiye ekonomisi dışsal şoklarla sarsılmıştır. 1997 yılında başlayan Asya Krizi ve hemen ardından 1998 yılında Rusya'da ortaya çıkan Ruble krizi (Rusya Krizi), gelişmekte olan piyasalardan sermaye çıkışını tetiklemiştir. Türkiye'nin ihracatı bu krizlerden olumsuz etkilenmiş, büyüme hızı yavaşlamıştır.
Bu olumsuzlukların ardından, Aralık 1999'da IMF desteğiyle yeni bir Enflasyonu Düşürme Programı uygulamaya konulmuştur. Programın temel taşı, döviz kurunun önceden açıklanan bir sepet kuru (dolar ve euro) çerçevesinde kademeli olarak artırılması (kur çapa politikası) olmuştur. Amaç, enflasyon beklentilerini kırmak ve mali disiplini sağlamaktır.
2000 ve 2001 Krizleri
2000 Kasım Krizi (Likidite Krizi)
1999 İstikrar Programı çerçevesinde uygulanan kur çapa politikası, içeride enflasyonu hızla düşürürken, nominal kurun artış hızı enflasyonun altında kaldığı için Türk Lirası reel olarak aşırı değerlenmiştir. Bu durum cari açığın hızla büyümesine yol açmıştır. Kasım 2000'de, bankacılık sistemindeki bazı zayıf bankaların (özellikle repo piyasasında ve kısa vadeli borçlanmada yaşanan sıkışıklıklar nedeniyle) likidite sıkıntısına girmesiyle piyasalarda panik başlamıştır. Yabancı sermaye ülkeyi terk etmiş, gecelik faizler olağanüstü seviyelere fırlamıştır. IMF'nin acil ek kaynak sağlamasıyla kriz geçici olarak yatıştırılmıştır.
2001 Şubat Krizi (Mali Kriz)
Kasım krizinin yaraları sarılamadan, 19 Şubat 2001 tarihinde Milli Güvenlik Kurulu toplantısında yaşanan siyasi sürtüşme ("Anayasa kitapçığı fırlatılması" olayı), piyasalarda ölümcül bir güven krizine yol açmıştır. Bir gecede gecelik faizler yüzde 7500'e kadar yükselmiş, hazine borçlanamaz hale gelmiştir. 21 Şubat 2001 tarihinde hükümet dalgalı kur rejimine geçmek zorunda kalmış, Türk Lirası dalgalanmaya bırakılmış ve büyük oranda değer kaybetmiştir.
2001 Sonrası Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve Reformlar
2001 krizinin ardından ekonominin köklü sorunlarını çözmek üzere Kemal Derviş öncülüğünde Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı (GEÇP) uygulamaya konulmuştur. Bu dönemin temel yapısal taşları şunlardır: * Dalgalı Kur Rejimi: Kurun piyasa koşullarında belirlenmesi sağlanmış, spekülatif ataklara karşı kur çapa politikasından vazgeçilmiştir. * Bağımsız Merkez Bankası: Para politikasının siyasi etkilerden arındırılması ve enflasyon hedeflemesi rejimine geçiş altyapısının kurulması, * Bankacılık Reformu: BDDK (Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu) güçlendirilmiş, batan bankalar tasfiye edilmiş veya TMSF devralmıştır, mali bünye sağlamlaştırılmıştır. * Mali Disiplin ve Kamuda Şeffaflık: Kamu bankalarının görev zararları tasfiye edilmiş, doğrudan bütçe disiplini sağlanmıştır.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: 1999 İstikrar Programı'nda temel politika aracı olarak kullanılan ve nominal kurun önceden belirlenen bir patika üzerinde artırılmasına dayanan uygulama aşağıdakilerden hangisidir? A) Dalgalı kur politikası B) Kur çapa politikası (Döviz kuru çapa olarak kullanılması) C) Sabit kur rejimi D) Para kurulu (Currency Board) E) Genişletici para politikası
Çözüm: 1999 programında enflasyonu düşürmek amacıyla döviz kuru nominal çapa (kur çapa politikası) olarak kullanılmış, kurun artış hızı önceden duyurulan oranlarla sınırlandırılmıştır. Doğru yanıt B seçeneğidir.
Örnek 2
Soru: 2001 Şubat Krizi sonrasında Türkiye ekonomisinde gerçekleştirilen yapısal dönüşümler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz? A) Dalgalı kur rejimine geçilmesi B) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na fiyat istikrarını sağlama görevinin verilmesi ve bağımsızlığının artırılması C) Bankacılık sektörünü denetlemek üzere BDDK'nın etkinliğinin artırılması D) Kısa vadeli sermaye hareketlerinin tamamen yasaklanması E) Mali disiplinin ve kamu borç yönetimi reformlarının hayata geçirilmesi
Çözüm: 2001 sonrasında sermaye hareketleri yasaklanmamış, 32 sayılı karar yürürlükte kalmaya devam etmiş, aksine piyasa ekonomisinin kuralları derinleştirilmiştir. Diğer tüm seçenekler Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı'nın temel unsurlarıdır. Doğru yanıt D seçeneğidir.
Sık Yapılan Hatalar
- 1994 krizinin sadece iç siyasi gelişmelerden kaynaklandığını düşünmek; oysa kamu açıklarının merkez bankası kaynaklarıyla finansmanı ve aşırı değerli TL ana nedendir.
- 2000 Kasım krizini 2001 Şubat krizi ile karıştırmak; Kasım krizi bir likidite ve bankacılık krizi iken, Şubat krizi kurun patlaması ve siyasi kriz tetiklemeli tam kapsamlı bir mali krizdir.
- 2001 sonrası dönemde dalgalı kur rejimine geçildiğini unutarak sabit kur veya kur çapa politikasının devam ettiğini varsaymak.
Sınav İpucu
ÖSYM sınavlarında 1994 krizinin arkasındaki 5 Nisan Kararları, 1999 programındaki kur çapa uygulaması ve 2001 sonrasındaki Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ile BDDK'nın kurulması/Merkez Bankası bağımsızlığı sıklıkla soru olarak gelmektedir. Krizlerin çıkış nedenleri (kamu açıkları, sıcak para, cari açık, kısa vadeli borçlanma) ve yapısal reform eşleştirmelerine dikkat ediniz.