Bu konuda ne öğrenirsin?
Kişiler hukuku ünitesi, adli hakimlik sınavında medeni hukukun temel taşını oluşturur ve her yıl istisnasız soru gelen kritik bir alandır. Benim dönemimde de çalışma masamın en başında yer alan bu ünitede, hak ehliyetinin başlangıcından erginliğe, hısımlığın derecelerinden kişilik haklarının korunmasına kadar pek çok hayati mekanizmayı kavrayacaksın. Sadece kanun maddelerini ezberlemek yetmez; özellikle gerçek kişilerin ölüm tehlikesi içinde kaybolması ile gaiplik arasındaki hukuki sonuç farklarını, adın korunması davalarındaki aktif husumeti ve vesayet organlarının görev yetki sınırlarını net bir şekilde ayırt etmeyi öğreneceksin. Sınavda karşınıza çıkabilecek tüm tuzakları bertaraf etmek için bu ünitenin mantığını kodlamanız gerekir. Medeni Kanun'un ilk bölümü olan bu alan, aslında tüm özel hukukun "öznesini" tanımladığı için diğer ünitelerdeki (borçlar, eşya, miras) kavramların da temelini teşkil eder. Bu üniteyi sağlam oturtan bir aday, sadece kişiler hukuku sorularını değil, medeni hukukun genel mantığını da çözmüş sayılır.
Temel kavramlar
Hak ehliyeti ve fiil ehliyeti arasındaki ayrım, bu ünitenin omurgasıdır. Hak ehliyeti pasif bir kapasite olup tam ve sağ doğum koşuluyla ana rahmine düşüldüğü ana (geriye etkili olarak) bağlanırken; fiil ehliyeti kişinin kendi fiilleriyle hak edinme ve borç altına girme yeteneğidir ve ayırt etme gücü, erginlik ile kısıtlı olmama şartlarına bağlıdır. Fiil ehliyeti, ayırt etme gücüne sahip olma, ergin olma ve kısıtlı olmama olmak üzere üç temel ayağa dayanır. Bu ayaklardan birinin eksikliği, kişinin ehliyetini kısıtlar veya tam ehliyetsizliğe yol açar.
Hısımlık türleri sınavda sıklıkla karıştırılır. Kan hısımlığı altsoy-üstsoy (dikey) ve yansoy (yatay) olarak ayrılırken, dereceler yukarı çıkıp aşağı inilerek hesaplanır. Örneğin; kardeşler arası hısımlık ikinci derecedir, çünkü bir kişiden babaya çıkılır (birinci derece) ve diğer kardeşe inilir (ikinci derece). Kayın hısımlığı ise eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları arasında, aynı tür ve derecede kurulur; evliliğin sona ermesi kayın hısımlığını ortadan kaldırmaz ancak evlenme yasağını etkileyebilir. Özellikle kayın hısımlığının evlilik bitse dahi baki kalması, sınavda karşımıza çıkan "evlenme engeli" sorularında kritik bir detaydır.
Yerleşim yeri (ikametgâh) kavramı, iradi yerleşim yeri ve yasal yerleşim yeri olarak ikiye ayrılır. İradi yerleşim yeri, kişinin bir yerde yerleşme niyetiyle oturmasıdır. Yasal yerleşim yeri ise kanunun belirlediği yerdir. Velayet altındaki çocukların yerleşim yeri velilerin, vesayet altındakilerin yerleşim yeri ise vasinin bağlı olduğu vesayet makamının bulunduğu yerdir. Bir kişi aynı anda birden fazla yerleşim yerine sahip olabileceği gibi, hiç yerleşim yeri olmayabilir de (hâlihazırda bulunan yer).
Kişiliğin korunması davası üç gruba ayrılır: Saldırı tehlikesinin önlenmesi (önleme davası), sürmekte olan saldırıya son verilmesi (durdurma davası) ve saldırı sona ermiş olsa bile etkileri devam ediyorsa tespiti veya hukuka aykırılığın tespiti ile maddi-manevi tazminat davası. Bu davaların her biri için kişinin kendi kişiliğine yapılan bir saldırı olması ve bu saldırının hukuka aykırı olması şarttır. Hukuka aykırılığı kaldıran haller (hukuka uygunluk nedenleri) ise; davalının rızası, üstün özel veya kamu yararı ve kanunun verdiği yetkinin kullanılmasıdır.
Sık yapılan hatalar
ÖSYM'nin en sevdiği tuzak, hak ehliyeti ile fiil ehliyeti başlangıcını karıştırmaktır. Adaylar sıklıkla ceninin hak ehliyetine sahip olduğunu bilir ancak fiil ehliyetinin de aynı anda doğduğunu düşünerek düşer; unutmayın ceninin fiil ehliyeti yoktur, yasal temsilciye ihtiyaç duyar. Ayrıca ayırt etme gücünün ortadan kalktığı geçici hallerde (sarhoşluk, baygınlık gibi) fiil ehliyetinin durumu, adayların en çok zorlandığı noktalardan biridir.
İkinci büyük hata, gaiplik ile ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumlarının karıştırılmasıdır. Ölüm tehlikesi halinde ceset bulunamasa bile mülki amirin emriyle ölüm karinesi işletilir ve o kişi ölmüş sayılır; gaiplikte ise mahkemeye başvuru süreleri (uzun süreli kaybolmada 5 yıl, ölüm tehlikesinde 1 yıl) ve ilan süreçleri işletilerek gaiplik kararı alınır. Gaiplik kararı, kişiliği sona erdirir ancak ölüm karinesinden farklı olarak bir mahkeme hükmü gerektirir. Süreleri ve usulü birbirine karıştırmayın.
Üçüncü hata, vesayet organları arasında vesayet makamı ile denetim makamının karıştırılmasıdır. Sulh hukuk mahkemesi vesayet makamı, asliye hukuk mahkemesi ise denetim makamıdır; bu yetki dağılımı sınavda ihlal edilerek sorulur. Vasi ataması, defter tutulması, taşınmaz satışı gibi konularda vesayet makamı kararıyla denetim makamının onayı gerekip gerekmediğini iyi analiz etmelisiniz. Ayrıca, ayırt etme gücüne sahip küçüklerin veya kısıtlıların vasileri tarafından nasıl temsil edileceği, velayetle arasındaki farklar üzerinden sıkça sorgulanır. Özellikle yasal danışmanlık kurumu ile vesayet organlarının ayrımı, adli hakimlik sınavının detaylı bir konusudur.
Nasıl çalışılır?
Önce kavram haritası çıkararak hak ehliyeti, fiil ehliyeti ve vesayet altındaki kişilerin ehliyet durumlarını tablo haline getir, çünkü sorular doğrudan bu kıyaslamalardan gelir. Ehliyet durumlarını (tam ehliyetli, sınırlı ehliyetli, sınırlı ehliyetsiz, tam ehliyetsiz) dörtlü bir matris üzerinde çalışmak, zihinsel karışıklığı tamamen ortadan kaldırır.
Kanun metnini açıp Medeni Kanun'un başlangıç ve kişiler hukuku maddelerini (özellikle ad, yerleşim yeri ve kişilik haklarının korunması) bizzat altını çizerek oku; atıf yapılan maddeleri atlama. Kişilik haklarının korunması bağlamında Borçlar Kanunu'ndaki tazminat hükümlerine yapılan atıfları da unutmamalısın.
Çıkmış adli hakimlik sorularını tarayarak ÖSYM'nin hangi durumlarda gaiplik, hangi durumlarda ölüm karinesi kurguladığını vaka analizi yöntemiyle incele. Hısımlık hesaplama sorularını kaçırmamak için mutlaka kağıt üzerinde şema çizerek derece hesabı yapma pratikleri geliştir.
Bolca özgün vaka sorusu çözerek özellikle kişilik haklarına yapılan saldırılarda açılabilecek dava türlerinin (önleme, durdurma, tespiti, tazminat) koşullarını ayırt et. Özellikle, sürmekte olan bir saldırı varken tazminat davasının yanında durdurma davasının da açılıp açılamayacağı gibi usul hukuku ile ilintili sorulara hazırlıklı olmalısın. Adın korunması davasında, adın gaspedilmesi veya adın kötüye kullanılması durumlarında kimlerin (aile bireyleri, eş vb.) dava açabileceği hususunda aktif husumet detaylarını çalış.
Mini kontrol
Gerçek kişiliğin başlangıcı için aranan iki kural nedir? Cevap: Tam ve sağ doğum. (Ana rahmine düşüş ise hak ehliyetinin başlangıcıdır.)
Gaybubet (uzun süreli kaybolma) durumunda mahkemeye başvuru için en az kaç yıl geçmelidir? Cevap: 5 yıl. (Ölüm tehlikesi halinde ise 1 yıl.)
Vesayet teşkilatında temel karar mercii olan vesayet makamı hangi mahkemedir? Cevap: Sulh Hukuk Mahkemesi. (Denetim makamı ise Asliye Hukuk Mahkemesidir.)