Temel Yaşam Desteği ve Önemi
Temel yaşam desteği, hayati tehlike gösteren durumlarda, yaşamsal fonksiyonların sürdürülebilmesi amacıyla yapay olarak solunum ve kan dolaşımının sağlanmasıdır. Kalp durması ve solunum durması durumlarında, beyin ve diğer hayati organlara oksijen gitmediği için ilk birkaç dakika kritik öneme sahiptir. Bu ünitede, kazazedenin hayatta kalma şansını artıran temel yaşam desteği uygulamalarını detaylıca ele alacağız.
Yaşam Kurtarma Zinciri
Acil sağlık yardımının organize bir şekilde yürütülmesi, yaşam kurtarma zincirinin halkalarına bağlıdır. Bu halkalar:
- 1. Halka: Sağlık kuruluşuna haber verme (112 aranması).
- 2. Halka: Olay yerinde yapılan temel yaşam desteği (Suni solunum ve kalp masajı).
- 3. Halka: Ambulans ekiplerince yapılan müdahaleler.
- 4. Halka: Hastane acil servislerinde yapılan müdahalelerdir.
Solunum ve Dolaşım Durmasının Belirtileri
Kazazedenin bilinci kapalı, solunumu ve nabzı yoksa temel yaşam desteği derhal başlatılmalıdır.
Bilinç Kontrolü
Olay yerine gelindiğinde ilk olarak güvenlik sağlanır. Ardından kazazedenin omuzlarına hafifçe dokunarak ve seslenerek "İyi misiniz?" diye sorularak bilinci kontrol edilir. Bebeklerde bilinç kontrolü ayak tabanına hafifçe vurularak yapılır.
Havayolu Açıklığının Sağlanması ve Bak-Dinle-Hisset
Kazazede sert bir zemin üzerine sırtüstü yatırılır. Ağız içi kontrol edilerek yabancı cisim varsa temizlenir. Ardından baş-çene pozisyonu verilir:
- Bir el kazazedenin alnına konur, diğer elin iki parmağı çene kemiğinin alt ucuna yerleştirilir.
- Alından bastırılıp çeneden yukarı ve geri itilerek baş geriye doğru eğilir. Bu işlem dilin soluk borusunu kapatmasını önler.
- Bak-Dinle-Hisset yöntemiyle 10 saniye süreyle solunum kontrol edilir. Göğüs kafesinin hareketine bakılır, soluk sesleri dinlenir ve yanakta hava akımı hissedilir.
Yetişkinlerde Temel Yaşam Desteği (30:2 Kuralı)
Solunumu olmayan yetişkin bir kazazedede derhal kalp masajı ve suni solunuma başlanır.
Göğüs Basısı (Kalp Masajı)
- Kazazedenin göğüs merkezi (iki meme ucunun ortası) belirlenir.
- Bir elin topuğu bu bölgeye yerleştirilir, diğer el üstüne konarak parmaklar kenetlenir ve parmakların göğüs kafesine temas etmemesi sağlanır.
- Dirsekler bükülmeden, omuzlar kazazedenin göğsünün üzerine dik gelecek şekilde konumlandırılır.
- Göğüs kemiği 5 cm aşağı çökecek şekilde (alttan baskı uygulayarak) bası yapılır.
- Bası hızı dakikada 100 - 120 bası olacak şekilde ayarlanır.
Suni Solunum (Kurtarıcı Nefes)
- 30 göğüs basısının ardından havayolu açıklığı tekrar sağlanır (baş-çene pozisyonu).
- Alın üzerindeki elin baş ve işaret parmağıyla burun delikleri kapatılır.
- Kazazedenin ağzını tamamen içine alacak şekilde derin nefes alınır ve iki adet kurtarıcı nefes üflenir.
- Her bir nefes üfleme süresi 1 saniye sürer ve göğüs kafesinin kalkıp kalkmadığı gözlemlenir.
30 göğüs basısı ve 2 suni solunum döngüsü aralıksız olarak 5 kez (dakikada yaklaşık 5 tur) tekrarlandıktan sonra yeniden solunum ve nabız kontrolü yapılır.
Çocuk ve Bebeklerde Temel Yaşam Desteği
Çocuk (1-8 yaş) ve bebeklerde (0-1 yaş) anatomik farklılıklar nedeniyle temel yaşam desteği uygulamalarında bazı değişiklikler bulunur.
Çocuklarda Uygulama
- 30 göğüs basısı ve 2 suni solunum uygulanır.
- Tek elle veya iki elle göğüs yüksekliğinin üçte biri (yaklaşık 5 cm) kadar çökecek şekilde bası yapılır.
Bebeklerde Uygulama
- İlk yardımcının ağzı, bebeklerin hem ağzını hem de burnunu içine alacak şekilde kapatılarak nefes verilir.
- Kalp masajı iki parmakla (işaret ve orta parmak) göğüs kemiğinin alt kısmına, göğüs yüksekliğinin üçte biri (yaklaşık 4 cm) çökecek şekilde uygulanır.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1
Soru: Trafik kazası sonrası bilinci kapalı olan ve yapılan kontrol sonucunda solunumu ve nabzı olmayan bir yetişkine ilk kez müdahale edecek olan ilk yardımcının izlemesi gereken ilk doğru adımlar nelerdir?
Çözüm: İlk olarak olay yerinin güvenliği sağlanır. Ardından hastanın bilinci omuzlarından sarsılmadan hafifçe dokunularak sorgulanır. 112 aranarak yardım istenir. Hastaya sert bir zemin üzerinde sırtüstü pozisyon verilir, baş-çene pozisyonu ile hava yolu açıklığı sağlanır ve Bak-Dinle-Hisset ile solunum teyit edildikten sonra vakit kaybetmeden 30 göğüs basısı ve 2 suni solunum uygulamasına (30:2) başlanır.
Örnek 2
Soru: Havuz kenarında baygın bulunan 4 yaşındaki bir çocuğa temel yaşam desteği uygulayan ilk yardımcının göğüs basısı derinliği ve bası/solunum oranı nasıl olmalıdır?
Çözüm: Çocuklarda temel yaşam desteği oranı yetişkinlerde olduğu gibi 30 göğüs basısı ve 2 suni solunum (30:2) şeklindedir. Göğüs basısı derinliği ise göğüs kafesinin üçte biri kadar (yaklaşık 5 cm) olmalıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Yumuşak zeminde uygulama yapmak: Kalp masajının etkili olabilmesi için kazazedenin mutlaka sert bir zeminde (yerde) yatırılması gerekir; yatak veya sedye üzerinde yapılan basılar etkisiz kalır.
- Dirseklerin bükülmesi: Kalp masajı sırasında dirseklerin bükülmesi yeterli kuvvetin aktarılmasını engeller; kollar dik tutulmalı ve ağırlık üst gövdeden verilmelidir.
- Yanlış bası noktası: Göğüs kemiğinin alt veya üst uçlarına bası yapmak kaburga kırıklarına ve iç organ yaralanmalarına yol açabilir.
- Aşırı hava üflemek: Suni solunum sırasında çok hızlı veya çok yüksek hacimli nefes vermek midenin şişmesine ve kusmaya neden olabilir.
Sınav İpucu
Ehliyet sınavlarında temel yaşam desteği ile ilgili sayısal verilere çok sık yer verilir. Özellikle 30 göğüs basısı ve 2 suni solunum (30:2) kuralı, yetişkinlerde bası derinliğinin 5 cm olması, bebeklerde uygulamanın iki parmakla yapılması ve bası hızının dakikada 100-120 arasında olması en çok sorulan noktalardır. Bu oranları ve ölçüleri mutlaka ezberleyiniz.