Anlatım Bozuklukları Giriş ve Temel İlkeler
Bir cümlenin anlatım bozukluğundan uzak, duru, yalın ve anlaşılır olabilmesi için hem anlam bilimi hem de dil bilgisi kurallarına eksiksiz uyması gerekir. DGS sözel bölümde adayların karşısına doğrudan soru olarak çıkabilen veya sözel mantık ile paragraf sorularının çözüm hızını dolaylı yoldan etkileyen anlatım bozuklukları, iki ana başlık altında incelenir: Anlama Dayalı (Anlam) Bozuklukları ve Yapıya Dayalı (Dil Bilgisi) Bozuklukları.
Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları
Anlama dayalı bozukluklar, sözcüklerin yanlış anlamda kullanılmasından, gereksiz sözcük seçiminden, anlamca çelişen ifadelerin bir arada bulunmasından veya mantık hatalarından kaynaklanır.
1. Duruluk İlkesine Aykırılık (Gereksiz Sözcük Kullanımı)
Bir cümlede aynı anlama gelen ya da diğer sözcüğün anlamını zaten içeren bir ifadenin bulunması duruluğu bozar ve anlatım bozukluğuna yol açar. * Örnek: 'Alınan yeni kararlar karşılıklı olarak tartışılarak karara bağlandı.' cümlesinde 'tartışmak' zaten karşılıklı yapılan bir eylemdir; bu nedenle 'karşılıklı olarak' söz grubu gereksizdir.
2. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması
Sözcüklerin ses benzerliği, yakın anlamlılık veya kelime dağarcığındaki yanlış kodlamalar nedeniyle cümlenin akışına ve anlamına uygun düşmeyen biçimde tercih edilmesidir. * Örnek: 'Bu ilaç baş ağrısını hemen kesiyor, sağlığımı olumsuz etkiliyordu.' cümlesinde 'olumsuz' sözcüğü yanlış seçilmiştir; ilaç sağlığa iyi geldiği için 'olumlu' olmalıdır.
3. Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması
Kesinlik bildiren ifadelerle ihtimal veya olasılık bildiren sözcüklerin aynı yargı içinde yer almasıdır. * Örnek: 'Kesinlikle söyleyebilirim ki bu proje yarın bitebilir.' ifadesinde kesinlik ('kesinlikle') ile ihtimal ('bitebilir') çelişmektedir.
4. Sözcüğün Yeri ve Sıralamasındaki Yanlışlıklar
Sözcüğün cümlede yanlış yerde kullanılması, cümlenin anlamını tamamen değiştirerek farklı ve istenmeyen anlamlar çıkarılmasına neden olur. * Örnek: 'İzinsiz inşaata girenler cezalandırılacaktır.' cümlesi, sanki inşaatın kendisi izinsizmiş gibi bir anlam doğurur; doğrusu 'İnşaata izinsiz girenler...' olmalıdır.
5. Deyim ve Atasözü Yanlışlıkları
Kalıplaşmış söz öbeklerinin anlamlarına uygun düşmeyen bağlamlarda kullanılması veya sözcüklerin yerine eş anlamlı bile olsa başka kelimelerin getirilmesidir. * Örnek: 'Adamın zekası karşısında sevinçten etekleri tutuştu.' cümlesinde 'etekleri tutuşmak' telaşlanmak demektir; buradaki bağlama uygun deyim 'etekleri zil çalmak' olmalıdır.
6. Mantık ve Sıralama Hataları
Cümledeki olayların, olguların veya derecelendirmelerin mantık kurallarına aykırı verilmesi, akıl yürütme çelişkileri barındırmasıdır. * Örnek: 'Bırakın o ağır yükü kaldırmayı, kamyonu bile tek başına kaldıramaz.' cümlesinde aşamalılık sıralaması yanlıştır; daha hafif bir işten daha ağır bir işe doğru bir merhale izlenmelidir.
Yapıya Dayalı (Dil Bilgisi) Anlatım Bozuklukları
Dil bilgisi kurallarına uyulmamasından, ek veya sözcük eksikliklerinden kaynaklanan bozukluklardır.
1. Özne-Yüklem Uyumsuzluğu
Öznenin tekillik, çoğulluk, olumluluk, olumsuzluk veya kişi bakımından yüklemle uyuşmaması durumudur. * Örnek: 'Öğrencilerin hepsi sınav salonuna girdi, soruları çözüyorlar.' cümlesinde 'hepsi' sözcüğü tekil bir özne görevi üstlendiği için yüklemin 'çözüyor' olması gerekir.
2. Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf veya Yüklem Eksikliği
Birden fazla yüklemin veya yan cümlecikli yapının ortak ögeye bağlanmasından doğan uyumsuzluklardır. * Örnek: 'Sanata çok değer verir, asla taviz vermezdi.' cümlesinde 'taviz vermezdi' yüklemine neyin taviz verilmediği belirtilmediği için nesne eksikliği vardır; '...ne asla taviz vermezdi' denmelidir.
3. Ek Yanlışlıkları (Yapım ve Çekim Ekleri)
Yanlış ek kullanımı ya da ekin eksik/fazla getirilmesiyle ortaya çıkan uyumsuzluklardır. * Örnek: 'Şirketin en önemli sorunu, yeni pazar bulmak ve bunları değerlendirmektir.' cümlesinde ek hatası bulunmaktadır.
4. Tamlama Yanlışlıkları
İsim ve sıfat tamlamalarının aynı tamlanan veya tamlayan sözcüğe bağlanması sonucu oluşan mantıksal veya gramatik çelişkilerdir. * Örnek: 'Özel ve devlet okullarında okuyan öğrenciler burs alacak.' cümlesinde 'özel okullarında' şeklinde bir tamlama düşmesi yaşanmaktadır; 'Özel okullarda ve devlet okullarında' şeklinde düzeltilmelidir.
5. Bağlaç Yanlışlıkları
Cümleler arası geçişleri sağlayan bağlaçların anlama ters düşecek biçimde seçilmesidir. * Örnek: 'Sınava çok çalıştı, fakat istediği puanı almayı başardı.' cümlesinde başarı ve çalışma uyumlu olduğundan 'fakat' yerine 'bu nedenle' veya 've' gibi uygun bağlaç kullanılmalıdır.
Çözümlü Örnek Sorular
Çözümlü Örnek 1
Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır? A) Şirketimiz pazar payını her geçen gün artırmaya devam ediyor. B) Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele alıyor. C) Onu karşımda görünce sevinçten etekleri zil çaldı. D) Görevliler, binaya giren yolcuların biletlerini kontrol ettiler. E) Havaların soğumasıyla birlikte grip vakalarında artış görülebilir.
Çözüm: A seçeneğinde 'artırmak' zaten bir eylemin ileriye gitmesi demektir ancak burada büyük bir bozukluk göze çarpmaz. Diğer seçenekler incelendiğinde C seçeneğinde deyim doğru kullanılmıştır. D seçeneğinde 'yolcuların biletleri' tamlaması ve yüklem uyumu tamdır. E seçeneğinde ihtimal doğru kurulmuştur. Ancak bazı sorularda duruluk ilkeleri test edilir. DGS formatına benzer bir inceleme yapıldığında, ifadenin yapısal ve anlamsal temelleri kontrol edilir. Resmi ÖSYM kılavuzlarında belirtildiği üzere yapısal hatalar dikkatle incelenmelidir.
Çözümlü Örnek 2
Soru: 'Herkes projeye katkı sağlasın, kimse geri kalmasın istiyordu.' cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Özne-yüklem uyumsuzluğu B) Nesne eksikliği C) Gereksiz sözcük kullanımı D) Dolaylı tümleç eksikliği E) Yanlış anlamda sözcük kullanımı
Çözüm: Cümle incelendiğinde 'Herkes' sözcüğü olumlu bir yüklem gerektirirken ('katkı sağlasın'), 'kimse' sözcüğü olumsuz bir yapı gerektirir. Burada 'kimse' öznesinin yüklemi olan 'geri kalmasın' olumsuzdur, ancak 'herkes geri kalmasın' gibi bir durum anlamsal açıdan veya yapısal olarak ortak öge bağlamında sıkıntı yaratabilmektedir. Genellikle bu tip yapılarda öznelerin yükleme bağlanmasında uyum aranır. Doğru seçenek özne-yüklem ilişkisindeki detaylardan kaynaklanan yapısal durumdur.
Sık Yapılan Hatalar
- 'Karşılıklı yardımlaşmak' gibi ifadelerde yardımlaşmanın zaten karşılıklı olduğunu unutarak gereksiz sözcük hatasına düşmek.
- Sıralı cümlelerde ortak öge kullanımını atlayarak nesne veya dolaylı tümleç eksikliklerini gözden kaçırmak.
- Deyimleri kalıplarının dışına çıkararak eş anlamlı sözcüklerle değiştirmek.
Sınav İpucu
Soru çözerken öncelikle yüklemleri ve fiilimsileri bulun. Ardından özneleri tespit ederek tekillik-çoğulluk ve olumluluk-olumsuzluk yönünden uyumu kontrol edin. Ardından duruluk ilkesine aykırı, aynı anlama gelen sözcüklerin bir arada olup olmadığını tarayın.